13.3. Podstawowe formy pomocy

Pomoc oferowana mieszkańcom, zgodnie z ustawą o pomocy społecznej, to zarówno liczne świadczenia pieniężne i rzeczowe, jak również rozmaite formy wsparcia niefinansowego. Świadczenia pieniężne wypłacane są osobom i rodzinom, których dochód na osobę nie przekracza poziomu określonego w ustawie o pomocy społecznej⁷ przy jednoczesnym wystąpieniu co najmniej jednego z powodów lub innych okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy społecznej. Pomoc rzeczowa świadczona jest głównie w formie takich świadczeń jak udzielenie schronienia czy posiłku. Pomoc niefinansowa obejmuje głównie usługi pracowników socjalnych zatrudnionych w ośrodkach pomocy społecznej i powiatowych centrach pomocy rodzinie (m.in. poradnictwo specjalistyczne) oraz usługi realizowane w miejscu zamieszkania beneficjenta (m.in. usługi opiekuńcze). Osoby wymagające stałej opieki mogą korzystać ze wsparcia zapewnianego przez specjalne jednostki pomocy społecznej, takie jak: domy pomocy społecznej, placówki opiekuńczo-wychowawcze czy ośrodki wsparcia.

13.3.1. POMOC OSOBOM I RODZINOM W TRUDNEJ SYTUACJI MATERIALNEJ

Osoby i rodziny w trudnej sytuacji materialnej mogą ubiegać się o wsparcie finansowe z pomocy społecznej w postaci zasiłków oraz pomocy w naturze. Wypłata zasiłków i pomoc w naturze (w tym zasiłków stałych) realizowana jest w imieniu Miasta Przez Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie. W 2007 roku wysokość wypłat z tego tytułu wynosiła 22 185,5 tys. zł (2005 – 19 226,5 tys. zł, 2006 – 22 115,3 tys. zł). Średnioroczny zasiłek celowy przyznany decyzją wynosił w 2007 roku 895,46 zł (2006 – 429,17 zł), zasiłek okresowy 1 012,9 zł (2006 – 986 zł).

Wśród powodów przyznania zasiłków (celowego lub okresowego) wciąż dominuje ubóstwo i bezrobocie (2007 – ok. 74% przypadków, 2006 – ok. 58%, 2005 – ok. 60%), a także niepełnosprawność i długotrwała choroba (2007 – 19% przypadków, 2006 – ok. 26%, 2005 – ok. 20%). W porównaniu do 2005 roku spada udział osób, którym przyznano zasiłek z tytułu bezradności w sprawach opiekuńczo-wychowawczych, a także nieznacznie bezrobocia, wzrasta zaś udział osób pobierających świadczenie z tytułu długotrwałej lub ciężkiej choroby oraz niepełnosprawności. Nieznacznie zmniejszyła się liczba jednoosobowych gospodarstw domowych objętych pomocą społeczną. Wg szacunków MOPR z zasiłków żyło w 2006 roku około 30 tys. mieszkańców, natomiast w 2007 roku wielkość ta kształtowała się na poziomie 25 tys.
Rozwiązywaniu problemów osoby lub rodziny znajdującej się w trudnej sytuacji życiowej sprzyja, przewidziana w ustawie o pomocy społecznej, formuła kontraktu socjalnego (wdrażana w Szczecinie dopiero od 2007 roku). Kontrakt socjalny – to pisemna umowa, którą pracownik socjalny zawiera z osobą ubiegającą się o pomoc, określająca uprawnienia i zobowiązania stron umowy w ramach wspólnie podejmowanych działań zmierzających do przezwyciężenia trudnej sytuacji życiowej osoby lub rodziny. W 2007 roku MOPR zawarł 1 587 kontraktów, w 401 przypadku można mówić o sukcesie, natomiast 427 zakończyło się niepowodzeniem. Pozostałe wciąż trwają, bądź wymagają korekt. W wyniku zawartych kontraktów 395 osób podjęło pracę. Kontrakty socjalne nie prowadzą zwykle do radykalnych i szybkich zmian, ale stopniowo zmieniają strategię pomocy – odchodzenie od zasiłków w stronę aktywizacji świadczeniobiorców i pracy z rodziną. Przy takim podejściu zasadniczo zmienia się również rola pracownika socjalnego. Wciąż jednak oczekiwania dużej grupy osób potrzebujących pomocy społecznej ograniczają się do otrzymywania świadczeń materialnych, a wszelkie próby podejmowania innych form wsparcia są utrudnione ze względu na brak zaangażowania ze strony odbiorców pomocy.

Warto również porównać świadczenia pomocy społecznej w wybranych miastach wojewódzkich (udzielone przez Miejskie Ośrodki Pomocy Rodzinie). Według danych na koniec 2006 roku na 1 000 mieszkańców Szczecina 63 osoby skorzystały ze świadczeń pomocy społecznej udzielanych przez Miasto w formie pieniężnej, naturze i w usługach. W większości miast wojewódzkich ze świadczeń pomocy społecznej skorzystało więcej osób niż w Szczecinie, przy czym spośród tych miast tylko w Kielcach i Łodzi stopa bezrobocia była wyższa niż w Szczecinie. W porównaniu z innymi miastami udział wydatków na opiekę społeczną w wydatkach budżetowych ogółem wyniósł w 2006 roku ok. 17% i jest to jedna z wyższych wartości. Dla porównania, w takich miastach jak Wrocław, Poznań czy Gdańsk, udział ten kształtował się na poziomie ok. 11%.

Obok świadczeń realizowanych na mocy ustawy o pomocy społecznej, przyznawane są także, na podstawie odrębnych przepisów, inne formy finansowego wspierania osób i rodzin w zaspokajaniu niezbędnych potrzeb i zapewnieniu odpowiednich warunków życia: dodatki mieszkaniowe oraz świadczenia rodzinne łącznie z zaliczkami alimentacyjnymi.

Dodatek mieszkaniowy ma umożliwić opłacenie czynszu oraz innych wydatków mieszkaniowych i przysługuje osobom (mającym tytuł prawny do lokalu) jeżeli średni miesięczny dochód na jednego członka gospodarstwa domowego w okresie 3 miesięcy poprzedzających datę złożenia wniosku o przyznanie dodatku nie przekracza (dane wg stanu na koniec 2007 roku) kwoty 1 045,56 zł w gospodarstwie jednoosobowym i 746,83 zł w gospodarstwie wieloosobowym. Jeżeli średni miesięczny dochód na jednego członka gospodarstwa domowego jest wyższy, a kwota nadwyżki nie przekracza wysokości dodatku, należny dodatek mieszkaniowy obniża się o tę kwotę. Szczegółowe zasady i tryb przyznawania, ustalania wysokości i wypłacania dodatków reguluje ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o dodatkach mieszkaniowych z późn. zm. Wypłata dodatków mieszkaniowych realizowana jest w imieniu Miasta przez Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie. Wielkość wypłat z tego tytułu wyniosła w 2007 roku 17 672,4 tys. zł (2006 – 19 705,9 tys. zł, 2005 – 21 765,9 tys. zł), z tej formy wsparcia skorzystało 10 386 gospodarstw domowych (2006 – 12 232, 2005 – 14 620). Spada liczba świadczeniobiorców, wzrasta natomiast średnia wysokość dodatku, w 2007 roku wynosiła ona 186 zł (2006 – 179 zł, 2005 – 165,41 zł). Jednocześnie podkreślić należy, że systematyczny spadek wysokości wypłacanych świadczeń oraz liczby świadczeniobiorców jest następstwem bardziej wnikliwego rozpatrywania wniosków z szerszym wykorzystaniem wywiadu środowiskowego dla ustalenia faktycznej sytuacji socjalnej wnioskodawcy, ale również odzwierciedleniem poprawy kondycji szczecińskich gospodarstw domowych.

Świadczenia rodzinne wiążą się z posiadaniem i wychowywaniem dzieci a zasady ich przyznawania reguluje ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych z późn. zm. Świadczenia rodzinne to przede wszystkim zasiłek rodzinny oraz rozmaite dodatki do zasiłku rodzinnego (z tytułu urodzenia dziecka, z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego, z tytułu samotnego wychowywania dziecka, z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej, z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka, z tytułu podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania, z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego) ponadto świadczenia opiekuńcze a także jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka. Zasiłek rodzinny przysługuje, gdy dochód w rodzinie (na osobę) nie przekracza kwoty 504 zł lub 583 zł w przypadku, gdy w rodzinie wychowywane jest dziecko niepełnosprawne. Aby mieć prawo do dodatku należy mieć prawo do zasiłku rodzinnego. Natomiast z tytułu urodzenia się dziecka (niezależnie od uprawnień do dodatku z tytułu urodzenia dziecka oraz od dochodu rodziny) przysługuje jednorazowa zapomoga w wysokości 1 000 zł na dziecko (tzw. becikowe). Zaliczka alimentacyjna to kwota wypłacana osobie uprawnionej do otrzymania świadczenia alimentacyjnego, ustalonego na podstawie tytułu wykonawczego (czyli orzeczenia zasądzającego alimenty zaopatrzonego w klauzulę wykonalności), w sytuacji gdy egzekucja tego świadczenia jest bezskuteczna. Wypłatę zaliczki alimentacyjnej reguluje ustawa z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, jednak z powodu beneficjentów i procedur wypłat jest ona właściwie elementem systemu świadczeń rodzinnych.
Łączna wysokość świadczeń z tego tytułu wyniosła w 2007 roku 57 577 tys. zł, jest to najpoważniejszy wydatek z budżetu Miasta w sferze pomocy społecznej (ok. 35%), ale w całości finansowany dotacją z budżetu państwa.

W porównaniu do 2006 roku spadła liczba rodzin korzystających ze świadczeń rodzinnych, można to tłumaczyć nieznaczną poprawą sytuacji materialnej – wzrasta liczba rodzin, które mają wyższy dochód i przekroczyły kryterium uprawniające do zasiłku (504 zł na osobę), a spada liczba rodzin z najniższymi dochodami (do 252 zł na osobę), które mają prawo do wyższych świadczeń. Nie bez znaczenia jest też zmiana przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, w wyniku której cześć rodzin, w których co najmniej jeden z rodziców pracuje w kraju UE skorzystała z możliwości pobierania świadczeń z tego kraju – są one znacznie wyższe. Koordynacją świadczeń rodzinnych oraz systemów zabezpieczenia społecznego dla pracowników najemnych, pracujących na własny rachunek oraz członków ich rodzin przemieszczających się w państwach UE i EOG zajmuje w imieniu samorządu województwa Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej.
Ogólna kwota wypłaconych świadczeń rodzinnych (łącznie z zaliczkami alimentacyjnymi) od kilku lat utrzymuje się na zbliżonym poziomie, jednak w najbliższych latach należy spodziewać się wzrostu kwoty wypłacanej z tytułu zaliczki alimentacyjnej. Nie bez znaczenia jest tutaj duży istotny wzrost liczby rozwodów, ale przede wszystkim wejście w życie w październiku 2008 roku ustawy o funduszu alimentacyjnym, na mocy której prawo do alimentów będą miały rodziny z wyższym dochodem, a w dodatku będą otrzymywały wyższą pomoc. Szacuje się, że przy takim wzroście kryterium uprawniającego do pomocy podwoi się liczba rodzin korzystających z zaliczki. Szczególnego znaczenia nabiera zatem skuteczna egzekucja świadczeń alimentacyjnych. Mimo iż w porównaniu z latami poprzednimi nieznacznie poprawiła się ściągalność długów z tego tytułu, to wciąż 97% zaległych alimentów (wg danych na koniec 2007 roku ) pozostaje niespłaconych. Jest to o tyle ważne, że chociaż pieniądze na zaliczki alimentacyjne pochodzą z budżetu państwa, to cześć odzyskanych długów zostaje w mieście.
W 2007 roku „becikowe” (1 000 zł dla każdego bez względu na dochody) odebrali rodzice 3 988 dzieci (2006 – 3 822 dzieci) , ale aż ponad 38% (1 526) dzieci urodziło się w rodzinach ubogich, które miały prawo zarówno do becikowego, jak i dodatku z tytułu urodzenia się dziecka dla najuboższych (2006 – 1 067 dzieci, tj. 28%). Spada liczba rodzin wielodzietnych korzystających ze świadczeń rodzinnych, o czym świadczy liczba dodatków wypłacanych na trzecie i więcej dzieci w rodzinie: w 2007 roku korzystały z niego 2 194 rodziny (2006 – 2 463 rodziny).

Sytuacja materialna mieszkańców Szczecina uległa w ciągu ostatnich dwóch lat poprawie. Spada liczba osób ubiegających się o pomoc społeczną. Źródeł tej poprawy należy szukać w sprzyjającej koniunkturze gospodarczej (m.in. powstawanie nowych miejsc pracy oraz poprawa warunków płacowych). Zwiększa się różnica między kwotą zasiłku otrzymywanego z MOPR czy Powiatowego Urzędu Pracy a wynagrodzeniem, co oznacza, że cześć osób jest zmotywowana do zmiany swojego statusu społecznego i podejmuje zatrudnienie. Poprawa sytuacji materialnej nie dotyczy osób, które korzystają ze świadczeń społecznych ze względu na wyuczoną bezradność. Ich zależność od instytucji pomocy społecznej wynika głównie z braku innych wzorców i motywacji do poprawy swojej sytuacji. Osobną grupę (coraz większą) stanowią osoby funkcjonujących w życiu społecznym dzięki swoistej umiejętności poszukiwania i korzystania ze wsparcia instytucji pomocy społecznej, mimo że ich rzeczywista sytuacja materialna i życiowa często tego nie wymaga.
Znaczna część świadczeniobiorców to osoby, które spełniają ustawowe kryteria będące podstawą przyznawania świadczeń, ale jednocześnie nie ujawniają swoich rzeczywistych dochodów. Część osób nie płacących czynszu (w tym także rachunków za media), to osoby, których sytuacja materialna pozwala na ponoszenie takich kosztów, mimo to czują się w pewnym stopniu bezkarne. Osobom tym często nie zależy na legalnym zatrudnienia – świadczy o tym bardzo małe zainteresowanie skierowanymi do nich programami (np. w programie oddłużenia realizowanym przez Miasto wspólnie z Powiatowym Urzędem Pracy wzięło udział tylko 5 osób). Niewielka jest także liczba biorących udział w pracach społecznie użytecznych, dzięki którym mogłyby odpracować swój dług. Opisane postawy wskazują na utrwalone wzory zachowań niesprzyjające aktywności osób korzystających z pomocy społecznej.
Szacuje się, że ok. od 70–80% klientów MOPR mających zaległości w różnego rodzaju opłatach, posiada wystarczające środki by zaspokoić bieżące potrzeby, natomiast problemem jest brak własnego lokalu mieszkalnego (m.in. przebywają w mieszkaniach sublokatorskich, w schroniskach, lub dzielą mieszkanie wspólnie z innymi rodzinami). Efektywna i skuteczna pomoc tej grupie osób zależy w dużym stopniu od poprawy sytuacji w mieście w zakresie mieszkań socjalnych.

13.3.2. OPIEKA NAD DZIECKIEM I RODZINĄ

Ważne miejsce w systemie pomocy społecznej zajmują działania związane z opieką nad rodziną i dzieckiem. Rodzinie mającej trudności w wypełnianiu swoich zadań oraz dziecku z tej rodziny przysługuje z mocy prawa zarówno wsparcie w formie świadczeń pieniężnych (omówionych szerzej w rozdziale 13.3.1.), jak i w formie poradnictwa i terapii rodzinnej, pracy socjalnej, zapewnienia w szczególnych przypadkach dzieciom opieki i wychowania poza rodziną.

W celu wsparcia funkcji opiekuńczych rodziny dziecko może zostać objęte opieką i wychowaniem w placówkach opiekuńczo-wychowawczych wsparcia dziennego: typowo opiekuńczych (prowadzonych w formie kół zainteresowań, świetlic, klubów, ognisk wychowawczych, które pomagają dzieciom w pokonywaniu trudności szkolnych i organizowaniu czasu wolnego) lub też specjalistycznych (w których jest realizowany program psychokorekcyjny lub psychoprofilaktyczny, w tym terapia pedagogiczna, psychologiczna, rehabilitacja, resocjalizacja). W Szczecinie działało wg stanu na koniec 2007 roku 37 tego typu placówek (2006 – 33) prowadzonych przez 14 organizacji pozarządowych oraz kościelnych, m.in. Towarzystwo Przyjaciół Dzieci Zachodniopomorski Oddział Regionalny, Stowarzyszenie Rodzin Katolickich Archidiecezji Szczecińsko-Kamieńskiej, „Caritas” Archidiecezji Szczecińsko-Kamieńskiej, czy ZHP Komenda Chorągwi Zachodniopomorskiej. Pod opiekę placówek trafiło w 2007 roku 1 267 dzieci (2006 – 1 196 dzieci). Wciąż jednak na terenie miasta działa zbyt mało placówek specjalistycznych. W 2007 roku Miasto Szczecin dofinansowało działalność 36 placówek prowadzonych przez 15 organizacji z terenu miasta wyłonionych w drodze konkursu. Ogólna wartość wsparcia wyniosła w 2007 roku 652,4 tys. zł (2006 – 579,9 tys. zł). Zaznaczyć należy, że pobyt w placówce jest dobrowolny i nieodpłatny.

W ramach działalności powiatowego centrum pomocy rodzinie MOPR realizuje zadania prorodzinne prowadzone w stosunku do dzieci i młodzieży o ograniczonej władzy rodziców biologicznych. Zadania te obejmują przede wszystkim: organizowanie opieki w rodzinach zastępczych, udzielanie pomocy pieniężnej na częściowe pokrycie kosztów utrzymania umieszczonych w nich dzieci oraz pomoc mającą na celu życiowe usamodzielnienie się i integrację ze środowiskiem wychowanków placówek opiekuńczo-wychowawczych, zakładów dla nieletnich i rodzin zastępczych, w tym również pomoc na kontynuowanie nauki.
W Szczecinie, według stanu na koniec 2007 roku, funkcjonowało 658 rodzin zastępczych, w których przebywało łącznie w ciągu roku 912 dzieci (dla porównania w 2005 roku w 629 rodzinach zastępczych przebywało 850 dzieci). Należy dodać, że 18 rodzin zastępczych to tzw. rodziny zawodowe niespokrewnione z dzieckiem, z których 14 pełni rolę pogotowia rodzinnego (2005 – 13), opieką objęto w nich 94 dzieci (2005 – 78). Większość z dzieci żyjących w rodzinach zastępczych (niektóre szacunki mówią nawet o 95%) ma rodziców, którzy wykazywali się niewydolnością wychowawczą, nieumiejętnością pełnienia ról rodzicielskich.
Pomoc wypłacana rodzinom zastępczym utrzymuje się od lat na zbliżonym poziomie i wynosiła odpowiednio: w 2006 roku – 7 583,4 tys. zł, w 2007 roku – 8 084, tys. zł). Środki te przeznaczane są przede wszystkim na pokrycie kosztów utrzymania szczecińskich dzieci w rodzinach zastępczych (ponad 80%), ale także na kontynuację przez nie nauki i usamodzielnienie się, jak również na zagospodarowanie nowych rodzin.
W ciągu ostatnich dwóch lat szczególnego znaczenia nabrała promocja rodzicielstwa zastępczego, jest to związane z polityką Miasta w kierunku odchodzenia od instytucjonalnych form opieki nad dzieckiem pozbawionym częściowo lub całkowicie opieki rodzicielskiej na rzecz form prorodzinnych. W lutym 2007 roku pod honorowym patronatem Prezydenta Miasta Szczecina zainicjowano akcję pod nazwą Szczeciński Program Wspierania Rodzicielstwa Zastępczego „Mam dom” mającą na celu przybliżenie mieszkańcom problematyki związanej z opieką zastępczą, promowanie rodzinnych form zastępczych i pozyskanie kandydatów do ich prowadzenia. Realizatorami programu jest: Urząd Miasta Szczecin, Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w Szczecinie, Ośrodek Adopcyjno-Opiekuńczy w Szczecinie oraz organizacje pozarządowe. W ramach programu m.in. zorganizowano szereg spotkań i prezentacji, rozpowszechniano materiały promujące rodzicielstwo zastępcze, zorganizowano konferencję szkoleniowo-informacyjną. Medialny charakter akcji spełnił oczekiwania organizatorów, zwracając uwagę mieszkańców na problemy samotnych dzieci i konieczności organizacji różnych form opieki zastępczej. W ramach propagowania rodzicielstwa zastępczego i wsparcia rodzin zastępczych na uwagę zasługuje działalność Zachodniopomorskiej Fundacji Pomocy Rodzinie „Tęcza serc” (www.teczaserc.pl).
Jednak mimo prowadzonych akcji pozyskiwania rodzin zastępczych dzieci odebrane niewydolnym wychowawczo opiekunom nadal trafiają przede wszystkim do placówek opiekuńczo-wychowawczych albo krewnych z najbliższego otoczenia. W okresie I-IX 2007 zaledwie 10 z 200 odebranych dzieci trafiło pod opiekę niespokrewnionych rodzin zastępczych, 97 dzieci skierowano do i tak przepełnionych placówek.

Całodobowe placówki opiekuńczo-wychowawcze zapewniają dzieciom, pozbawionym częściowo lub całkowicie opieki rodzicielskiej, całodobową, ciągłą lub okresową opiekę i wychowanie, zaspokajają ich niezbędne potrzeby bytowe, rozwojowe, w tym emocjonalne, społeczne, religijne, a także zapewniają korzystanie z przysługujących im na podstawie odrębnych przepisów świadczeń zdrowotnych i kształcenia. Ze względu na specyfikę działań placówki opiekuńczo-wychowawcze dzielą się na placówki typu: socjalizacyjnego (domy dziecka), rodzinnego (rodzinne domy dziecka) i interwencyjnego (pogotowia opiekuńcze). Placówka opiekuńczo-wychowawcza może łączyć działania interwencyjne, socjalizacyjne i inne działania na rzecz pomocy dziecku i rodzinie, przyjmując formę placówki wielofunkcyjnej. Placówki mogą być prowadzone, po uzyskaniu zezwolenia wojewody, przez powiat i samorząd województwa, Kościół Katolicki, inne kościoły i związki wyznaniowe oraz organizacje społeczne, fundacje i stowarzyszenia.
W Szczecinie na koniec 2007 roku funkcjonowały następujące całodobowe placówki opiekuńczo-wychowawcze:

• 3 placówki socjalizacyjne: Dom Dziecka Nr 1, Dom Dziecka Nr 2 (jednostki budżetowe Miasta Szczecin) przeznaczone łącznie dla 129 wychowanków oraz Placówka Opiekuńczo-Wychowawcza przy Wspólnocie Salezjańskiej p.w. św. Józefa dla 12 wychowanków.
• Obecnie trwa proces wdrażania programów naprawczych w prowadzonych przez Miasto placówkach w celu osiągnięcia wymaganych przepisami standardów opieki. Programy naprawcze mają na celu m.in. ograniczenie iczby dzieci przebywających w placówkach (poprzez rozwój innych prorodzinnych form opieki), weryfikację struktury zatrudnienia kadry i poprawę stanu technicznego budynków.
• 6 rodzinnych domów dziecka, w których opieką objęto 39 wychowanków.
  Placówki rodzinne zapewniają dzieciom opiekę i wychowanie w warunkach najbardziej zbliżonych do domu rodzinnego oraz opiekę do czasu powrotu dziecka do rodziny, umieszczenia go w rodzinie adopcyjnej lub jego usamodzielnienia. W 2007 roku powołano 5 kolejnych placówek, w tym jedną poza granicami administracyjnymi Szczecina, a ich uruchomienie (planowane na 2008 rok) będzie możliwe po wyremontowaniu i adaptacji przyznanych na ten cel lokali.
  Warto podkreślić, że średni miesięczny koszt utrzymania dziecka w rodzinnych domach dziecka wyniósł w 2007 roku 1 767,3 zł, natomiast w placówkach socjalizacyjnych 2 601,7 zł⁸.
• placówka interwencyjna: Pogotowie Opiekuńcze im. K. Maciejewicza, które dysponuje 88 miejscami dla dzieci w wieku od 3 do 18 lat.

Placówka łączy i realizuje zadania przewidziane dla placówki interwencyjnej oraz specjalistycznej, terapeutycznej placówki wsparcia dziennego. Zapewnia wychowankom dzienną i całodobową doraźną opiekę na czas trwania sytuacji kryzysowej, dostęp do kształcenia dostosowanego do wieku i możliwości rozwojowych dziecka, do czasu powrotu do rodziny naturalnej lub umieszczenia w rodzinie adopcyjnej, zastępczej czy też placówce opiekuńczo-wychowawczej typu rodzinnego lub socjalizacyjnego. Pogotowie Opiekuńcze od wielu lat jest przepełnione – obejmuje opieką ponad 100 dzieci. Mimo ocenianych pozytywnie zmian w kierunku osiągnięcia niezbędnych standardów opieki, w dalszym ciągu nie są dotrzymywane wymogi w zakresie liczby przyjmowanych wychowanków oraz maksymalnego czasu przebywania dziecka w placówce – pobyt dziecka powinien być czasowy i trwać nie dłużej niż 3 miesiące (w wyjątkowych przypadkach może być wydłużony o kolejne 3 miesiące). Jest to z jednej strony efektem niewystarczającej liczby miejsc w różnego rodzaju formach opieki zastępczej, a z drugiej braku możliwości dalszego rozwoju Pogotowia. Najkorzystniejszym rozwiązaniem dla dzieci byłaby zmiana siedziby placówki – w obecnym obiekcie bardzo trudno będzie osiągnąć standard lokalowy.
Dzieci w wieku od 0 do 3, w tym dzieci pozostawione w szpitalu po urodzeniu, trafiały pod opiekę oddziału pielęgnacyjnego „Tęczowy Domek” (12 miejsc), funkcjonującego w strukturze Żłobków Miejskich, a od 1 stycznia 2008 roku jako w filia Pogotowia Opiekuńczego im. K. Maciejewicza. Wciąż jednak podstawową formą opieki dla najmłodszych pozostają tzw. pogotowia rodzinne – zawodowe, niespokrewnione z dzieckiem rodziny zastępcze.

Ośrodki adopcyjno-opiekuńcze są specjalistycznymi placówkami prowadzącymi działalność diagnostyczno-konsultacyjną, której celem jest pozyskiwanie, szkolenie i kwalifikowanie osób zgłaszających gotowość przysposobienia dziecka, pełnienia funkcji rodzin zastępczych i prowadzenia placówek rodzinnych, a także szkolenie i wspieranie psychologiczno-pedagogiczne osób prowadzących rodziny zastępcze i placówki rodzinne oraz rodziców naturalnych dzieci objętych tymi formami opieki, w tym również kobiet w ciąży. Na terenie Szczecina funkcjonują trzy ośrodki adopcyjno-opiekuńcze: publiczny Ośrodek Adopcyjno-Opiekuńczy (jednostka budżetowa Miasto Szczecin), który pełni rolę wojewódzkiego banku danych o dzieciach zgłoszonych do adopcji, Ośrodek Adopcyjno-Opiekuńczy Stowarzyszenia Rodzin Katolickich Archidiecezji Szczecińsko-Kamieńskiej oraz działający od grudnia 2007 roku Ośrodek Adopcyjno-Opiekuńczy Fundacji „MAM DOM”.
W 2007 roku spośród wszystkich rodzin zgłaszających się do sprawowania zastępczej opieki nad dziećmi szczecińskie ośrodki opiekuńczo-adopcyjne zakwalifikowały 228 rodzin (2006 – 135), 72 dzieci umieszczono w rodzinach adopcyjnych (2006 – 97 dzieci), a 44 w rodzinach zastępczych (2006 – 14 dzieci). W porównaniu z latami ubiegłymi w ostatnim roku wzrosła liczba rodzin zdecydowanych na rodzicielstwo zastępcze oraz liczba dzieci umieszczonych w tych rodzinach – jest to w jakiejś części efekt realizowanego od początku 2007 roku „Szczecińskiego Programu Wspierania Rodzicielstwa Zastępczego”. To jednak wciąż za mało w stosunku do potrzeb. Wydłuża się kolejka rodzin oczekujących na adopcję, jednak wiele z dzieci mających szansę na adopcję nie ma uregulowanej sytuacji prawnej związanej z opieką rodziców biologicznych.

Zadaniem ośrodka interwencji kryzysowej jest udzielenie natychmiastowej specjalistycznej pomocy psychologicznej, a w zależności od potrzeb – poradnictwa socjalnego lub prawnego, w sytuacjach uzasadnionych – schronienia do 3 miesięcy, osobom i rodzinom będącym ofiarami przemocy lub znajdującym się w innej sytuacji kryzysowej, w celu zapobieżenia powstawania lub pogłębiania się dysfunkcji tych osób i rodzin. Pomoc udzielana jest osobom i rodzinom bez względu na posiadany dochód. Na terenie Szczecina działają dwie tego typu placówki:

• Miejski Ośrodek Interwencji Kryzysowej (jednostka budżetowa Miasta Szczecin) dysponujący 29 miejscami. W 2007 roku placówka udzieliła wsparcia w różnych formach ponad 4 742 osobom (2006 – 4 323 osoby).
• Ośrodek Interwencji Kryzysowej prowadzony przez Stowarzyszenia Rodzin Katolickich Archidiecezji Szczecińsko-Kamieńskiej. W 2006 roku placówka udzieliła wsparcia 2 543 osobom.

13.3.3. POMOC OSOBOM WYMAGAJĄCYM OPIEKI Z POWODU WIEKU, CHOROBY LUB NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI

Osobom samotnym, które z powodu wieku, choroby lub innych przyczyn wymagają pomocy innych osób, a są jej pozbawione, przysługuje pomoc w formie usług opiekuńczych lub specjalistycznych usług opiekuńczych (dostosowanych do szczególnych potrzeb wynikających z rodzaju schorzenia lub niepełnosprawności). Usługi opiekuńcze mogą być przyznane również w sytuacji, kiedy rodzina nie może zapewnić odpowiedniej opieki i pomocy. Świadczeniem usług opiekuńczych (w tym usług specjalistycznych dla osób chorych psychicznie) zajmuje się w imieniu Miasta Szczecin Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie, a wykonują je wyspecjalizowane firmy wyłonione w drodze przetargu. W 2007 roku wydatkowano ten cel 2 526,1 tys. zł (2006 – 2 493,6 tys. zł), a z tej formy pomocy korzystało 1 279 osób (2006 – 1 279 osób). Na jednego podopiecznego przypadło średnio w 2007 roku 246 godzin (2006 – 243 godziny). Osoby chore psychicznie stanowią ok. 11% świadczeniobiorców.

Osobom, które ze względu na wiek, chorobę lub niepełnosprawność wymagają częściowej opieki i pomocy w zaspokajaniu niezbędnych potrzeb życiowych, mogą być przyznane usługi opiekuńcze, specjalistyczne usługi opiekuńcze lub posiłek, świadczone w ośrodkach wsparcia. Ośrodki wsparcia są jednostkami organizacyjnymi pomocy społecznej dziennego pobytu, w których mogą być również prowadzone miejsca całodobowe okresowego pobytu. Ośrodkiem wsparcia jest środowiskowy dom samopomocy, dzienny dom pomocy, dom dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży, schronisko i dom dla bezdomnych oraz klub samopomocy. Na terenie Szczecina działają:

• Środowiskowy Dom Samopomocy wraz z Filią przeznaczony dla osób z zaburzeniami psychicznymi, które po okresie specjalistycznego leczenia szpitalnego wymagają wsparcia i pomocy w przystosowaniu do samodzielnego funkcjonowania (jednostka budżetowa Miasta Szczecin, łącznie z filią 60 miejsc);
• Środowiskowy Dom Samopomocy przeznaczony dla osób niepełnosprawnych intelektualnie (prowadzony przez Polskie Stowarzyszenie na Rzecz osób z Upośledzeniem Umysłowym Koło w Szczecinie, 30 miejsc);
• Grupowe mieszkanie chronione dla dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną (prowadzone przez Polskie Stowarzyszenie na Rzecz osób z Upośledzeniem Umysłowym Koło w Szczecinie, 5 miejsc);
• 2 Dzienne Domy Pomocy zapewniające opiekę i pomoc osobom starszym (jednostki budżetowe Miasta Szczecin, łącznie 105 miejsc);
• Ośrodek Opiekuńczy dla Dzieci, Młodzieży i Dorosłych, w którym na pobyt dzienny przyjmowani są podopieczni w wieku od 6 do 30 lat z głębszym stopniem upośledzenia umysłowego, u których występują również: niesprawność ruchowa, wady wzroku i słuchu, zaburzenia kontaktu i mowy, zaburzenia neurologiczne i różnego rodzaju choroby somatyczne (jednostka budżetowa Miasta Szczecin, 40 miejsc);

Wszystkie ośrodki wsparcia dysponują łącznie 240 miejscami. Zgodnie ze stanem na koniec 2007 roku na miejsce w powyższych ośrodkach w Szczecinie oczekiwało 38 osób (dla porównania w 2005 roku – 13 osób), a czas oczekiwania wynosi około 12 miesięcy.
Ośrodkami wsparcia są również schroniska i noclegownie dla osób bezdomnych (szerzej w rozdziale 13.3.4.).

Domy pomocy społecznej zapewniają, na poziomie obowiązującego standardu, osobom wymagającym całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, usługi: bytowe, opiekuńcze, wspomagające i edukacyjne w zakresie i formach wynikających z indywidualnych potrzeb osób w nich przebywających. Na terenie miasta funkcjonują trzy całodobowe domy pomocy społecznej (jednostki budżetowe Miasta Szczecin): jeden przeznaczony dla osób przewlekle psychicznie chorych (62 miejsca), dwa pozostałe przeznaczone dla osób starszych i przewlekle somatycznie chorych (łącznie 473 miejsca), a niezależnie od podstawowej działalności, w jednym z nich mieści się Dział Środowiskowych Form Pomocy Półstacjonarnej dla osób z chorobą Alzheimera „Jaskółka” (20 miejsc).
Uśredniony miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w domach pomocy społecznej w Szczecinie w 2007 roku to 2 324,15 zł (dla porównania w 2005 roku było to 1 934). Obecnie czas oczekiwania na miejsce w DPS dla osób w podeszłym wieku oraz przewlekle somatycznie chorych wynosi minimum 12 miesięcy (w 2005 roku było to ok. 3 miesięcy), a na umieszczenie oczekuje 140 osób. Z kolei czas oczekiwania na miejsce w DPS przeznaczonym dla osób przewlekle psychicznie chorych wynosi minimum 3 lata, a na umieszczenie oczekuje 45 osób.

Przez ostatnie lata poważnym problemem był brak w mieście całodobowego domu pomocy społecznej dla osób przewlekle psychicznie chorych. Okres oczekiwania tych osób na umieszczenie w placówce poza miastem Szczecin wynosił ponad 5 lat. Dzięki przekształceniu z dniem 1 stycznia 2007 roku jednego z trzech DPS dla osób starszych i przewlekle somatycznie chorych na jednostkę przeznaczoną dla osób przewlekle psychicznie chorych można mówić o częściowym rozwiązaniu problemu, a właściwie o jego przesunięcie − odbyło się to kosztem ograniczenia miejsc przeznaczonych dla osób w podeszłym wieku.
Problem zapewnienia odpowiedniej opieki osobom upośledzonym i chorym psychicznie należy rozpatrywać w szerszym kontekście – brak psychiatrii środowiskowej, niewystarczająca liczba mieszkań chronionych, zbyt mało miejsc w warsztatach terapii zajęciowej, brak ofert pracy dla absolwentów szkół specjalnych.
Funkcjonujące całodobowe domy pomocy społecznej nie zabezpieczają w pełni potrzeb w tym zakresie, o czym świadczy dłuższy, w porównaniu z latami ubiegłymi, czas oczekiwania na umieszczenie w domu i wzrastająca liczba osób oczekujących. Problem ten niestety będzie narastał z uwagi na niekorzystną tendencję demograficzną − rośnie średnia wieku mieszkańców Szczecina, co wiąże się ze wzrostem liczby osób starszych. Stąd grupa ta powinna być szczególnym adresatem działań z zakresu pomocy społecznej i to zarówno w zakresie poprawy dostępności usług medycznych i opiekuńczych, jak i uruchamiania w środowisku lokalnym placówek umożliwiających aktywność społeczną i wspierające osoby w podeszłym wieku (kluby seniora, placówki dziennego pobytu).

13.3.4. POMOC OSOBOM BEZDOMNYM I ZAGROŻONYM BEZDOMNOŚCIĄ

Na pomoc osobom bezdomnym i zagrożonych bezdomnością składa się cały szereg działań realizowanych w ramach przyjętego uchwałą Rady Miasta Szczecin Programu „Przeciwdziałanie bezdomności” , są to przede wszystkim:

• działania o charakterze profilaktyczny zapobiegające powstawaniu i utrwalaniu zjawiska bezdomności;
• działania o charakterze osłonowym, polegające na doraźnej interwencyjnej pomocy osobom bezdomnym i zaspokojeniu ich podstawowych potrzeb bytowo-socjalnych z zastosowaniem standardowych rodzajów i form świadczeń pomocy społecznej,
• działania o charakterze aktywizującym zmierzające do wyprowadzenia z bezdomności.

Program prezentuje kompleksowe podejście do usług świadczonych na rzecz osób bezdomnych, integruje i koordynuje działania wszystkich podmiotów zaangażowanych w pomoc społeczną, a jego innowacyjność (zwłaszcza w zakresie modelowego połączenia działań służb miejskich i wyspecjalizowanych organizacji pozarządowych) potwierdziła między innymi nagroda w organizowanym przez Związek Miast Polskich konkursie „Samorządowy Lider Zarządzania 2007”.
Działania profilaktyczne ukierunkowane na ograniczenie liczby osób i rodzin zasilających środowisko bezdomnych adresowane są do grup szczególnego ryzyka, a zwłaszcza osób młodych dorastających w placówkach opiekuńczo-wychowawczych, rodzinach zastępczych i innych formach opieki zastępczej, a oferowana forma pomocy to przede wszystkim miejsca w mieszkaniach chronionych. Pobyt w mieszkaniu chronionym pozwala na przygotowanie wychowanków, przebywających pod opieką specjalistów, do prowadzenia samodzielnego życia. Wg stanu na koniec 2007 roku w Szczecinie funkcjonowały trzy mieszkania chronione: dwa przy placówkach opiekuńczo-wychowawczych z myślą głównie o ich osiągających pełnoletniość podopiecznych (9 miejsc) oraz grupowe mieszkanie prowadzone przez organizację pozarządową dla osób dorosłych niepełnosprawnych intelektualnie (5 miejsc).

Doraźna pomoc rzeczowo-finansowa świadczona w celu łagodzenia bieżących problemów osób bezdomnych, łącznie z zaspokajaniem elementarnych potrzeb bytowo-socjalnych to ustawowe zadanie Miasta. Głównymi formami pomocy oferowanymi osobom bezdomnym jest obok zapewnienie noclegu, wyżywienia oraz niezbędnej odzieży, także pomoc w odtworzeniu dokumentów tożsamości, w uzyskaniu konsultacji lekarskich oraz bezpośrednia pomoc finansowa. Miasto Szczecin nie posiada własnej placówki dla osób bezdomnych, ale od wielu lat współpracuje w tym zakresie z organizacjami pozarządowymi zlecając im realizację zadania. Na terenie Szczecina funkcjonują następujące schroniska i noclegownie dla osób bezdomnych prowadzone przez organizacje pozarządowe i otrzymujące dotację z budżetu Miasta:

• schroniska oferujące pomoc bezdomnym matkom i rodzinom z dziećmi (łącznie 3 placówki – 103 miejsca);
• noclegowania i schroniska dla bezdomnych mężczyzn (łącznie 7 placówek – 234 miejsca oraz około 170 miejsc interwencyjnych w okresie zimowym), w tym jedno nie otrzymujące dotacji z Miasta.

Miasto Szczecin jako jedna z nielicznych w Polsce gmin posiada tzw. „Pogotowie Zimowe” (działające w okresie od 01 listopada do 31 marca). Zadanie to realizowane jest na zlecenie Miasta przez organizację pozarządową (Stowarzyszenie „Feniks”) i polega na interwencyjnych wyjazdach w teren miasta w celu przetransportowania osoby bezdomnej na teren schroniska i udzielenia potrzebnej pomocy, odwiedzaniu miejsc zasiedlanych przez osoby bezdomne i docieranie do nich z informacją o możliwościach uzyskania pomocy. Dzięki działalności „Pogotowia Zimowego” na terenie miasta nie doszło do nieszczęśliwych przypadków śmiertelnego zamarznięcia osób bezdomnych.
Na cele związane z bezdomnością Miasto Szczecin zabezpieczyło w 2007 roku blisko 480 miejsc stacjonarnych w schroniskach i noclegowniach (2006 – 550 miejsc). Baza ta w całości zabezpiecza potrzeby osób bezdomnych. Jednocześnie osobom bezdomnym (podopiecznym schronisk i noclegowni), a także innym mieszkańcom w trudnej sytuacji materialnej, zapewniono pomoc w postaci gorących posiłków wydawanych w 7 punktach na terenie miasta (zadanie to również wykonywały na zlecenie Miasta podmioty wyłonione w drodze konkursu ofert). Ogółem z tej formy pomocy korzysta około 700 osób.
Nakłady finansowe z budżetu poniesione w formie dotacji dla organizacji pozarządowych na zadania związane ze wspieraniem bezdomnych wyniosły w 2007 roku 800 tys. zł (2006 – 900 tys. zł). Szczecińskie organizacje pozarządowe działające na rzecz osób bezdomnych otrzymały również wsparcie z budżetu Wojewody Zachodniopomorskiego m.in. w ramach realizacji rządowego programu „Powrót osób bezdomnych do społeczności”. Organizacje zajmujące się problemami osób bezdomnych, poza świadczeniem doraźnej pomocy rzeczowo-finansowej, skupiały się na działaniach o charakterze aktywizującym zmierzających do wyprowadzenia z bezdomności, oferowały między innymi: pomoc w podjęciu terapii (w szczególności ukierunkowanej na wychodzenie z nałogów), pomoc w opracowaniu indywidualnych programów wyjścia z bezdomności oraz reintegracji zawodowej i społecznej. Ogółem 363 osoby zawarły pisemną umowę z MOPR (tzw. kontrakt socjalny) na pomoc i przy realizacji programu wyjścia z bezdomności, 292 ciągle trwa, 71 zakończyło się niepowodzeniem.
Istotnym ogniwem w systemie pomocy bezdomnym jest Centrum Integracji Społecznej działające od połowy 2006 roku dzięki wsparciu środków z funduszy strukturalnych, budżetu państwa i budżetu Miasta. Zadaniem CIS jest stwarzanie osobom bez pracy po rozmaitych przejściach życiowych (bezdomnym, bezrobotnym, również byłym więźniom i osobom uzależnionym) możliwości powrotu do życia zawodowego i w społeczeństwie.

System pomocy społecznej na przestrzeni ostatnich lat ulega intensywnym przeobrażeniom, tak pod względem zadaniowym jak i instytucjonalnym. Coraz mniejszą rolę w pomocy społecznej odgrywają świadczenia pieniężne a coraz większą usługi aktywizujące. Osoby objęte pomocą społeczną korzystają nie tylko ze standardowych działań wymienionych w ustawie o pomocy społecznej, lecz także z programów reintegracji społecznej i zawodowej wymienionych w przepisach o zatrudnieniu socjalnym lub o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Znaczenie działań opartych na tego typu programach jest coraz większe, gdyż tradycyjne formy pomocy społecznej (tzw. formy opiekuńcze) oparte na transferach świadczeń finansowych nie rozwiązują kryzysów społecznych, a wręcz utrwalają społeczną niezaradność i uzależniają korzystających z zasiłków od otrzymywanej pomocy. Stąd konieczność implementowania nowych instrumentów opartych na pomocniczości i indywidualnej, aktywnej pomocy, ale także wymagających czynnego zaangażowania ze strony osoby objętej pomocą. W tych działaniach związanych ze zwalczaniem zjawisk wykluczenia społecznego systematycznie wzrasta rola organizacji pozarządowych, jako podmiotów, które nie tylko realizują coraz więcej zadań w imieniu samorządu, ale skutecznie wdrażają własne programy stanowiące uzupełnienie dla zadań publicznych. Coraz częściej tworzone są w Szczecinie rozwiązania kooperacyjne instytucji miejskich i podmiotów niepublicznych sprzyjające efektywnemu rozwiązywaniu problemów społecznych, czego przykładem może być niewątpliwie szczeciński program pomocy osobom bezdomnym „Przeciwdziałanie bezdomności”