13.2. Organizacja systemu pomocy społecznej w mieście

Zasady ogólne pomocy społecznej w Polsce reguluje ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej ze zm. oraz wynikające z niej akty wykonawcze. Obowiązek wykonywania zadań pomocy społecznej spoczywa na organach administracji rządowej i samorządowej, które współpracują w tym zakresie z organizacjami społecznymi i pozarządowymi, Kościołem Katolickim, innymi kościołami, związkami wyznaniowymi oraz osobami fizycznymi i prawnymi. Zadania te polegają w szczególności na:

• przyznawaniu i wypłacaniu przewidzianych ustawą świadczeń;
• pracy socjalnej;
• tworzeniu warunków organizacyjnych dla funkcjonowania pomocy społecznej poprzez prowadzenie i rozwój niezbędnej infrastruktury socjalnej;
• analizie i ocenie zjawisk rodzących zapotrzebowanie na świadczenia z pomocy społecznej;
• realizacji innych zadań wynikających ze zidentyfikowanych potrzeb społecznych oraz rozwijaniu nowych form pomocy i samopomocy w ramach tych potrzeb.

Realizacja celów i zadań pomocy społecznej wymaga odpowiednio rozbudowanej, komplementarnej sieci jednostek organizacyjnych pomocy społecznej, którą tworzą: ośrodki pomocy społecznej (na szczeblu gminy), powiatowe centra pomocy rodzinie (na szczeblu powiatu)² oraz regionalne ośrodki polityki społecznej (na szczeblu województwa). Poza wymienionymi głównymi służbami organizacyjnymi pomocy społecznej są to również różnego rodzaju placówki świadczące usługi adresowane do określonych kategorii osób: domy pomocy społecznej, placówki specjalistycznego poradnictwa (w tym rodzinnego), placówki opiekuńczo-wychowawcze, ośrodki adopcyjno-opiekuńcze, ośrodki wsparcia oraz ośrodki interwencji kryzysowej. Istniejącą sieć jednostek pomocy społecznej w Szczecinie tworzą w przeważającej części jednostki organizacyjne Miasta Szczecin oraz placówki prowadzone przez podmioty niepubliczne.

13.2.1. DZIAŁALNOŚĆ ORGANÓW ADMINISTRACJI RZĄDOWEJ I SAMORZĄDOWEJ

Z punktu widzenia odbiorcy świadczeń podstawowym organizatorem pomocy społecznej na terenie Szczecina jest samorząd miejski. Wielkość wydatków z budżetu Miasta Szczecin na realizację zadań w sferze pomocy społecznej wynosiła w kolejnych latach³ : 2005 – 157 587,7 tys. zł, 2006 – 166 561,8 tys. zł, 2007 – 172 326,5 tys. zł. Wydatki te od lat utrzymują się na zbliżonym poziomie, aczkolwiek systematycznie spada ich udział w ogólnej kwocie wydatków budżetowych (w 2005 roku stanowiły one 17,6%, a w 2007 15,6%), co więcej przewiduje się, iż tendencja ta utrzyma się przez najbliższe lata. Główne kierunki wydatkowania środków na działania w sferze pomocy społecznej przedstawia tabela nr 13.1.

Blisko połowa wydatków z budżetu Miasta Szczecin na zadania w sferze pomocy społecznej realizowana jest za pośrednictwem Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie⁴, jednostki budżetowej będącej koordynatorem pomocy społecznej w mieście. Pełniąc funkcję ośrodka pomocy społecznej oraz powiatowego centrum pomocy rodzinie, MOPR realizuje podstawowe zadania publiczne z zakresu pomocy społecznej (zadania własne i zlecone gminy oraz powiatu), m.in. takie jak: wydawanie decyzji kierujących do placówek pomocy społecznej; realizacja świadczeń opiekuńczych; zadania z zakresu rehabilitacji społecznej osób niepełnosprawnych; organizowanie i nadzorowaniem prawidłowego funkcjonowania różnych form opieki zastępczej dla dzieci; przyznawanie i wypłata dodatków mieszkaniowych; zapewnienie osobom bezdomnym niezbędnej pomocy. Poprzez cztery Rejonowe Ośrodki Pomocy Rodzinie MOPR realizuje zadania związane z zapewnieniem osobom i rodzinom poczucia bezpieczeństwa socjalnego i jest to głównie pomoc w formie świadczeń pieniężnych (zasiłków) i finansowania dożywiania dzieci w szkołach. Rejonowe Ośrodki aktywnie współpracują z instytucjami i organizacjami pozarządowymi zlokalizowanymi w obszarze ich działania. W 2007 roku Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w ramach swoich zadań udzielił pomocy około 24 tys. osób (dla porównania w 2005 roku było to ok. 25 tys. osób), przy czym podkreślić należy, że jedna osoba mogła korzystać z różnych form pomocy.
Wg stanu na koniec 2007 roku w MOPR zatrudnionych było ogółem 260 osób, w tym 161 pracowników socjalnych. Zgodnie z ustawą o pomocy społecznej, liczba pracowników socjalnych zatrudnionych w MOPR powinna być proporcjonalna do liczby ludności Szczecina w stosunku jeden pracownik socjalny na 2 tys. mieszkańców. W 2005 roku brakowało, zgodnie z ustawowymi wymogami, 48 pracowników socjalnych, a w 2007 43. Mimo nieznacznej poprawy niewystarczająca liczba pracowników socjalnych jest w Szczecinie istotnym problemem, gdyż ma bezpośrednie przełożenie na efektywność świadczonej pomocy.

Zadaniami związanymi z polityką społeczną w województwie, w imieniu samorządu województwa, zajmuje się Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej. Do zadań Ośrodka należy przede wszystkim realizacja „Strategii Województwa Zachodniopomorskiego w zakresie polityki społecznej do roku 2015”⁵ , głównie poprzez przygotowywanie, wdrażanie i dofinansowywanie w latach 2006-2007 następujących programów celowych: „Wczesna diagnoza i rehabilitacja osób niepełnosprawnych”, „Wspieranie rodzin w prawidłowym wypełnianiu ról społecznych”, „Przeciwdziałanie marginalizacji społecznej”, oraz „Aktywizacja społeczna osób starszych”.
Na realizację powyższych programów przeznaczono odpowiednio: w 2006 roku 440,1 tys. zł (dotacje otrzymało ogółem 21 podmiotów niepublicznych, w tym 7 z siedzibą w Szczecinie), w 2007 roku 449,3 tys. zł (dotacje otrzymało 21 podmiotów, w tym 9 szczecińskich). Programy inicjowane i finansowane przez samorząd województwa adresowane są do wszystkich mieszkańców regionu. W 2006 roku odbiorcami działań programowych było ponad 5 300 osób, spośród których 25% to mieszkańcy Szczecina, natomiast w 2007 roku programy objęły pomocą blisko 8 100 osób, z czego aż 46% stanowili szczecinianie.
Innym ważnym działaniem Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej jest organizowanie i finansowanie kształcenia oraz szkolenia zawodowego kadr pomocy społecznej. Ogółem w 2006 roku przeprowadzono 10 szkoleń dla 926 osób (w tym 132 ze Szczecina) i wydatkowano na ten cel kwotę 49,5 tys. zł, natomiast w 2007 roku odbyło się 21 szkoleń z udziałem 901 osoby (w tym 51 ze Szczecina) i wydatkowano kwotę 159 tys. zł. Począwszy od 2008 roku szerokie działania szkoleniowe i doradcze skierowane do pracowników instytucji pomocy i integracji społecznej w województwie realizowane będą w ramach projektu systemowego „Szkolenie i specjalistyczne doradztwo dla kadr instytucji pomocy i integracji społecznej, działających na terenie regionu, powiązanych bezpośrednio z potrzebami oraz specyfiką realizowanych zadań” finansowanego współfinansowanego z PO Kapitał Ludzki, Poddziałanie 7.3.1. W 2007 roku wydatkowano na realizację działań w ramach projektu kwotę 145,5 tys zł, a w 2008 zaplanowano reazlicję zadań na kwotę 1 050,5 tys. zł.

Działania wojewody koncentrują się nie na bezpośrednim wsparciu odbiorców pomocy społecznej, lecz na strategicznych aspektach funkcjonowania pomocy społecznej w danym województwie. Jego zadaniem jest m.in. ocena stanu i efektywności pomocy społecznej na terenie województwa; wydawanie i cofanie zezwoleń na prowadzenie domów pomocy społecznej (również placówek zapewniających całodobową opiekę osobom niepełnosprawnym, przewlekle chorym lub osobom w podeszłym wieku), zezwoleń na prowadzenie całodobowych placówek opiekuńczo-wychowawczych; nadzór nad realizacją zadań samorządów, w tym nad jakością usług jednostek organizacyjnych pomocy społecznej oraz jakością usług świadczonych w placówkach prowadzonych przez podmioty niepubliczne; koordynowanie działań w zakresie integracji ze społeczeństwem osób posiadających status uchodźcy, a także finansowe wspieranie programów w określonych przez wojewodę obszarach pomocy społecznej, realizowanych przez samorządy lub podmioty niepubliczne. W 2007 roku Wojewoda Zachodniopomorski przekazał dotacje podmiotom publicznym na: działania na rzecz osób niepełnosprawnych w wysokości 56 tys. zł (z czego 44 tys. zł na wsparcie dla podmiotów szczecińskich), działania na rzecz dzieci i młodzieży w wysokości 50 tys. zł (całość kwoty otrzymały podmioty szczecińskie), działania na rzecz osób bezdomnych 244 tys. zł (127 tys. zł dla podmiotów szczecińskich). Mimo, że ponad 60% dotacji otrzymały podmioty z siedzibą w Szczecinie, należy podkreślić, że ich działalność znacznie wykracza poza granice administracyjne miasta.

13.2.2. DZIAŁALNOŚĆ ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH

Obowiązek zapewnienia realizacji podstawowych zadań z zakresu pomocy społecznej (przewidzianych w ustawie o pomocy społecznej) spoczywa na jednostkach samorządu terytorialnego oraz na organach administracji rządowej. Niemniej jednak organizacje pozarządowe oraz prowadzone przez nie placówki są ważnym ogniwem systemu pomocy społecznej w mieście i ważnym partnerem samorządu miasta i województwa w realizacji zadań publicznych. Miasto powierza organizacjom pozarządowym wykonywanie określonych zadań wraz z udzieleniem dotacji na ich realizację bądź też wspiera finansowo działalność organizacji w określonych obszarach związanych z realizacją zadań publicznych. W ciągu ostatnich dwóch lat Miasto Szczecin zlecało organizacjom pozarządowym takie zadania jak: rehabilitacja społeczna osób bezdomnych, wydawanie posiłków w ramach programu „Posiłek dla potrzebujących”, prowadzenie placówek wsparcia dziennego i świetlic środowiskowych dla dzieci i młodzieży, prowadzenie ośrodka interwencji kryzysowej, prowadzenie ośrodka adopcyjno-opiekuńczego, prowadzenie centrum integracji społecznej, organizację prac społecznie użytecznych.
W 2007 roku 64 organizacje pozarządowe otrzymały od Miasta łącznie dotacje w wysokości 5 755,9 tys. zł na realizację zadań publicznych w obszarze pomocy społecznej (w 2006 roku 59 organizacji otrzymało dotację w wysokości 5 214,7 tys. zł). Do głównych partnerów Miasta w tym zakresie należą:

• „Caritas” Archidiecezji Szczecińsko-Kamieńskiej, www.szczecin.caritas.pl (m.in. pomoc osobom bezdomnym, opieka nad dzieckiem i rodziną, w tym prowadzenie świetlic środowiskowych);
• Polski Komitet Pomocy Społecznej, www.pkps.org.pl (m.in. pomoc osobom bezdomnym),
• Stowarzyszenie „Feniks” (pomoc osobom bezdomnym);
• Towarzystwo Przyjaciół Dzieci Oddział Regionalny, www.tpd.szczecin.pl (opieka nad dzieckiem i rodziną, w tym prowadzenie świetlic środowiskowych);
• Szczecińskie Towarzystwo Ognisk Rodzinnych (opieka nad dzieckiem i rodziną, w tym pomoc ofiarom przemocy);
• Związek Harcerstwa Polskiego Komenda Chorągwi Zachodniopomorskiej, www.zachpom.zhp.pl (opieka nad dzieckiem − prowadzenie świetlic środowiskowych);
• Stowarzyszenie Rodzin Katolickich Archidiecezji Szczecińsko-Kamieńskiej, www.srk.opoka.org.pl (opieka nad dzieckiem i rodziną, w tym prowadzenie świetlic środowiskowych);
• Polskie Stowarzyszenie na rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym, www.psouuszczecin.org.pl;
• Zachodniopomorska Fundacja Pomocy Rodzinie „Tęcza Serc”, www.teczaserc.pl (opieka nad dzieckiem i rodziną, w tym propagowanie rodzinnej opieki zastępczej);
• Stowarzyszenie „Polites”, www.polites.org.pl (centrum wolontariatu, opieka na dzieckiem − Program Starszy Brat Starsza Siostra).

Obserwując dotychczasową współpracę oraz aktywność organizacji pozarządowych wyraźnie widać, że ich rola, podobnie jak rola partnerstwa, w realizacji zadań w sferze pomocy społecznej systematycznie wzrasta. Wg stanu na koniec 2007 roku działalność w sferze pomocy społecznej deklarowało blisko 160⁶ organizacji działających na terenie Szczecina. Jednak chociaż liczba organizacji jest duża, to jedynie kilka z nich realizuje ważne programy pomocowe. Bardzo wysoko ocenione są podmioty zajmujące się bezdomnymi oraz udzielające wparcia dla dzieci (prowadzenie świetlic środowiskowych). Brak natomiast partnerów realizujących pomoc dla osób starszych (chodzi przede wszystkim o ofertę spędzania wolnego czasu). Współpraca pomiędzy organizacjami i partnerami publicznymi (nie tylko struktur samorządu miasta, ale również samorządu województwa i administracji rządowej) mimo, że oceniana pozytywnie, jest wciąż niewystarczająca, główne zastrzeżenia dotyczą systemu przepływu informacji i nakładających się kompetencji (np. kuratora, pedagoga i pracownika socjalnego).