10.2. Sytuacja ekonomiczna ludności

10.2.1. DOCHODY

Przeciętne wynagrodzenie miesięczne brutto w zakładach średnich i dużych (zatrudniających 9 i więcej pracowników) z siedzibą w Szczecinie wynosiło:

• w 2006 roku – 2 586,79 zł,
• w 2007 roku  2 852,01 zł.

Wielkość ta w kraju to 2 691,03 zł (w 2006 roku – 2 477,23 zł), a w województwie zachodniopomorskim 2 705,00 zł (w 2006 roku – 2 406,98 zł).

Wyliczone szacunkowo wynagrodzenie netto (obliczenia własne na podstawie danych Urzędu Statystycznego w Szczecinie) ukształtowało się w Szczecinie na poziomie 1 771,54 zł (w 2006 r. – 1 681,80 zł).

Przeciętne wynagrodzenie miesięczne brutto we wszystkich podmiotach z siedzibą w Szczecinie w 2006 roku wynosiło 2 574,75 zł, w tym:

• w sektorze publicznym 2 968,01 zł,
• w sektorze prywatnym 2 222,95 zł.

Poza sektorem produkcyjnym najniższe wynagrodzenia w 2006 roku odnotowano w obsłudze nieruchomości, wynajmie i nauce (2 161,59 zł) oraz ochronie zdrowia i opiece społecznej (2 273,71 zł), najwyższe zaś w pośrednictwie finansowym (3 849,09 zł).

Wykres nr 10.2.

* zakłady średnie i duże zatrudniające 9 i więcej pracowników
Źródło: Urząd Statystyczny w Szczecinie.

Wyższe wynagrodzenia wypłacają podmioty publiczne, a różnica między sektorami stale się pogłębia. Wyłączając Warszawę, podobna sytuacja ma miejsce również w pozostałych miastach wojewódzkich.

Szczecin znajduje się na siódmym miejscu wśród miast wojewódzkich pod względem wysokości przeciętnego wynagrodzenia brutto wypłacanego w dużych i średnich przedsiębiorstwach.
W województwie zachodniopomorskim przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto w sektorze przedsiębiorstw w grudniu 2007 r. wyniosło 2 872,94 zł i zwiększyło się (o 5,8%) w porównaniu z poprzednim miesiącem. W stosunku do grudnia 2006 roku odnotowano wyższy niż przed rokiem wzrost płac (o 14,7%), a tempo tego wzrostu było dwukrotnie szybsze niż w kraju.
O wysokości wynagrodzeń w dużym stopniu decyduje wielkość firmy, niezależnie od formy własności czy formy organizacyjno-prawnej.

Wraz z wielkością firmy rosną wynagrodzenia. Najmniejsze różnice są w przypadku mikroprzedsiębiorstw. Tutaj mediana¹ dochodów w firmach prywatnych jest taka sama jak w sferze budżetowej (2000 zł) i o 11% wyższa niż w firmach państwowych. W przypadku prywatnych przedsiębiorstw średniej wielkości mediana dochodów wynosi już jednak 3300 zł i jest o połowę wyższa niż w podmiotach ze sfery budżetowej lub komunalnej. W największych firmach państwowych i spółkach skarbu państwa (>1000 pracowników) wynagrodzenia są o 21% niższe niż w największych firmach prywatnych.
Na obszarze całego kraju najlepiej opłacaną branżą są technologie informatyczne. W województwach wschodnich osoby pracujące w tej branży osiągają płace na poziomie 2 850 zł. O 40% więcej dostaje się w województwach północno-zachodnich i południowo-zachodnich (mediana to 4 000 zł). O kolejne 44% więcej zarabia się w województwie mazowieckim. Jednak tutaj nieznacznie wyższe wynagrodzenia mają osoby z branży telekomunikacyjnej. Różnica wynosi 50 zł: mediany osiągają poziom 5 800 zł oraz 5 750 zł. We wszystkich województwach najsłabiej opłacanymi branżami jest kultura i sztuka, służba zdrowia oraz nauka i szkolnictwo.

W strukturze dochodów ludności oprócz wynagrodzeń mieszczą się także emerytury i renty, inne świadczenia wypłacane przez ZUS (zasiłki, jednorazowe odszkodowania), zasiłki dla bezrobotnych i inne świadczenia z Funduszu Pracy, zasiłki z pomocy społecznej, dodatki mieszkaniowe. Źródłem zwiększenia zasobów finansowych są odszkodowania z tytułu ubezpieczeń majątkowych i osobowych oraz z tytułu ubezpieczeń na życie wypłacane przez zakłady i towarzystwa ubezpieczeniowe, jak również oprocentowanie depozytów bankowych czy zyski z papierów wartościowych.

Obecnie w Polsce przeznaczane jest prawie 6 mld zł miesięcznie na emerytury, przy czym tylko 58% jest finansowanych ze składek. Pozostała część jest pokrywana z dotacji i kredytów. W kolejnych latach ten niedobór będzie wzrastał, bo niekorzystnie zmienia się struktura wiekowa Polaków i w 2050 r. emerytów będzie dwukrotnie więcej niż dziś, a liczba osób pracujących zmniejszy się o jedną czwartą. Według ocen ZUS już po 2009 roku na emeryturę będą przechodzić osoby z powojennego wyżu demograficznego, a do największej luki między przychodami ze składek na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych a wydatkami dojdzie już w latach 2015 – 2025. Stworzono przy ZUS Fundusz Rezerwy Demograficznej, z którego te niebezpieczne niedobory po 2009 roku miałyby być finansowane. Dziś na funduszu jest tylko 1,7 mld zł, a do 2009 ma on wzrosnąć do 4 mld zł. To pięciokrotnie mniej, niż przewidywano przy zakładaniu FRD.
Obecnie na obszarze kraju funkcjonują 42 Oddziały ZUS. Oddział szczeciński obejmuje swoim zasięgiem 55% powierzchni województwa zachodniopomorskiego, tzn. miasto Szczecin oraz gminy: Dobra (Szczecińska), Goleniów, Kołbaskowo, Maszewo, Nowe Warpno, Nowogard, Osina, Police, Przybiernów, Stepnica.

Pod względem obszaru realizowanych zadań (liczba obsługiwanych emerytów i rencistów, płatników składek i ubezpieczonych) szczecińska jednostka zalicza się do grupy 8 największych w Polsce.

Analiza przedstawionych wyżej wielkości wykazuje, że świadczenia emerytalno-rentowe wypłacone przez szczeciński oddział ZUS nieznacznie tylko odbiegają od wielkości krajowych i wojewódzkich. Przeciętna emerytura wypłacona w 2006 roku była wyższa od przeciętnej wielkości krajowej tylko o 0,1%, natomiast od wielkości wojewódzkiej o 0,8%.
Natomiast analiza pozostałych wypłat świadczyć może o poprawie sytuacji demograficznej (wzrost liczby i wartości wypłaconych zasiłków macierzyńskich i opiekuńczych), co potwierdza nieznaczna, ale wzrostowa tendencja liczby urodzeń.
W 2007 roku znacznie spadła liczba i wartość zasiłków chorobowych. Nie stanowi to jednak potwierdzenia poprawy stanu zdrowia mieszkańców obsługiwanych przez szczeciński odział ZUS, na co dowodem jest zwiększona liczba zachorowań na większość chorób z jednej strony (patrz Rozdział 12. Ochrona zdrowia), z drugiej zaś wzrost liczby i wartości wypłaconych zasiłków rehabilitacyjnych.
W roku 2006 liczba jednorazowych odszkodowań w szczecińskim oddziale ZUS z tytułu wypadków przy pracy wyniosła 2 492, a wartość wypłat ogółem 7 528,4 tys. zł. Natomiast w roku 2007 liczba jednorazowych odszkodowań z tytułu wypadków przy pracy spadła do 2 307, przy wzroście wartości wypłat do kwoty 7 949,7 tys. zł.

Wpływy środków finansowych do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przypadające na szczeciński oddział ZUS wzrosły w roku 2007 o 6,6% w porównaniu z rokiem 2006. Zadłużenie z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w roku 2006 wyniosło 1 489,4 mln zł, a w roku 2007 – 2 303,8 mln zł.
Liczba emerytów w Oddziale ZUS w Szczecinie stale wzrasta. W 2007 roku wzrosła o 2 646 osób w porównaniu do roku 2006, natomiast w 2005 roku jedynie o 398 osób w porównaniu do roku 2004. Liczba rencistów spadła o 1 543 osoby. Obniżyła się w 2007 roku w porównaniu z 2006 rokiem o 5,06% liczba wypłaconych zasiłków chorobowych, wzrosła o 28,9% wartość wypłacanych zasiłków macierzyńskich. Przy nieznacznie zwiększonej liczbie zasiłków opiekuńczych w 2007 roku (o 290), wartość wypłacanych zasiłków wzrosła o 85 283 zł w porównaniu do 2006 roku. Podobną sytuację zaobserwowano w zasiłkach rehabilitacyjnych – przy wzroście liczby zasiłków o 303, wzrasta ich wartość o 350 524 zł.

Z badań budżetów rodzinnych województwa zachodniopomorskiego przeprowadzonych przez Urząd Statystyczny w Szczecinie wynika, że przeciętny miesięczny dochód rozporządzalny przypadający na jedną osobę w gospodarstwie domowym wynosił w 2006 roku 834,75 zł (dynamika do 2005 roku – 109,5%, do 2000 roku – 138,3%), w tym:

• dochód do dyspozycji 801,37 zł,
• z pracy najemnej 396,80 zł,
• z gospodarstwa indywidualnego w rolnictwie 11,73 zł,
• z pracy na własny rachunek 89,47 zł,
• ze świadczeń z ubezpieczenia społecznego i pomocy społecznej 288,85 zł.

Na jedno gospodarstwo domowe przypadał dochód rozporządzalny w wysokości 2 495,90 zł (dynamika w stosunku do 2005 roku – 111,3%, do 2000 roku – 133,9%).
Dochody na jedną osobę w gospodarstwie domowym w Polsce wynosiły w 2006 roku 813,67 zł.

10.2.2. WYDATKI

Na kondycję gospodarstw domowych bardzo duży wpływ mają wskaźniki wzrostu cen towarów i usług konsumpcyjnych. Wg GUS w 2006 roku średnioroczne wskaźniki wzrostu cen ukształtowały się na poziomie 101%, natomiast w 2007 roku wzrost cen w stosunku do roku 2006 wyniósł 102,5%. Z kolei ten wskaźnik w 2007 r. w stosunku do 2005 r. wyniósł 103,5. Dla porównania – dynamika przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto w Szczecinie w 2007 roku do 2006 roku wynosiła 110,3%, natomiast w 2006 r. do 2005 roku – 104,3%.
Spośród cen artykułów żywnościowych w najwyższym stopniu w województwie zachodniopomorskim w 2006 roku w porównaniu do 2005 roku wzrosły ceny: jaj, chleba, mięsa, warzyw, mleka, twarogu, oleju, herbaty i kawy, spadły zaś ceny cukru, mąki, ryżu, drobiu, wędlin, ryb, masła i sera żółtego. Obniżyły się ceny sprzętu AGD i RTV, odzieży, benzyny oraz transportu osobowego, wzrosły natomiast ceny obuwia, węgla, gazu, centralnego ogrzewania, zimnej i ciepłej wody, usług oraz tytoniu.
Tendencje zmian wydatków gospodarstw domowych w województwie różnią się nieznacznie od wielkości i tendencji ogólnokrajowych. Poziom przeciętnych miesięcznych nominalnych wydatków w gospodarstwach domowych w Polsce ogółem w 2006 r. wyniósł około 745 zł w przeliczeniu na osobę i był realnie wyższy niż w roku poprzednim o 6,8%. We wszystkich grupach społeczno-ekonomicznych zanotowano realny wzrost poziomu wydatków. W strukturze wydatków ogółu badanych gospodarstw domowych w porównaniu z poprzednim rokiem odnotowano wzrost udziału wydatków na nośniki energii, odzież i obuwie, rekreację i kulturę oraz spadek udziału wydatków na żywność i napoje bezalkoholowe. Utrzymuje się dalszy spadek poziomu ilościowego spożycia niektórych podstawowych artykułów żywnościowych, zwłaszcza spożycia pieczywa i produktów zbożowych, mleka, tłuszczy, owoców oraz warzyw (głównie ziemniaków). W 2006 r. gospodarstwa domowe spożywały również mniej jaj, mięsa (zwłaszcza mięsa surowego) i cukru. Natomiast nieznacznie wzrosło spożycie wędlin wysokogatunkowych i kiełbas trwałych oraz serów.

Wydatki we wszystkich gospodarstwach domowych województwa zachodniopomorskiego stanowiły 90,8% dochodów przypadających na jedną osobę, co oznacza, że część z nich mogła być przeznaczona na oszczędności lub spłatę zaciągniętych wcześniej zobowiązań. W ciągu sześciu lat spadły jedynie wydatki na transport, wyposażenie mieszkania i prowadzenie gospodarstwa domowego oraz edukację. Wzrosły natomiast i to w znacznym stopniu kwoty przeznaczone na kulturę i rekreację, restauracje i hotele oraz łączność, w mniejszym zaś w pozostałych grupach.

Przeciętny mieszkaniec województwa spożył w ciągu jednego miesiąca 2006 roku m.in.:

• 8,05 kg pieczywa i produktów zbożowych (spadek o 5,1% w porównaniu z rokiem 2005),
• 4,13 l mleka (spadek o 3,3%),
• 3,79 kg owoców (spadek o 10,2%),
• 1,40 kg cukru (spadek o 1,4%),
• 0,46 kg ryb (spadek o 9,8%),
• 5,58 kg mięsa (spadek o 2,6%),
• 14,37 szt. jaj (spadek o 6,9%),
• 11,82 kg warzyw (spadek o 10,65%).

Rok 2006 był kolejnym, w którym poziom spożycia większości podstawowych artykułów żywnościowych uległ obniżeniu – głównie spożycia warzyw (o 11%), w tym ziemniaków (o 14,4%). Ponadto obniżyło się spożycie pieczywa i produktów zbożowych (poza makaronem), mleka, jaj, tłuszczów (z wyłączeniem masła), owoców (poza owocami cytrusowymi). We wszystkich grupach społeczno-ekonomicznych nieznacznie wzrosło spożycie wędlin wysokogatunkowych i kiełbas trwałych (o 5,6%), zwłaszcza w gospodarstwach rolników (o 15,4%). Poziom spożycia większości artykułów żywnościowych, poza podstawowymi takimi jak np.: pieczywo, mąka, makaron, cukier, jaja, ziemniaki, zależy od dochodów gospodarstwa domowego. W gospodarstwach domowych o najwyższych dochodach (często kilkakrotnie większych niż w gospodarstwach o najniższych dochodach) spożywano relatywnie więcej droższych produktów żywnościowych, jak np. wysokogatunkowych przetworów mięsnych, ryb, jogurtów, owoców, wyrobów ciastkarskich i cukierniczych, wód mineralnych, soków owocowych i warzywnych. Na przykład: w gospodarstwach domowych ogółem osiągających najwyższe dochody w 2006 r. spożywano ponad sześciokrotnie więcej soków warzywnych, prawie pięciokrotnie więcej wód mineralnych i źródlanych oraz soków owocowych, ponad trzykrotnie więcej owoców cytrusowych i wysokogatunkowych przetworów mięsnych, niż w rodzinach o najniższych dochodach.

10.2.3. KONDYCJA GOSPODARSTW DOMOWYCH

W 2006 r. na terenie kraju w gospodarstwach domowych ogółem przeciętny miesięczny nominalny dochód rozporządzalny na osobę wyniósł około 835 zł i był realnie wyższy o 8,5% od dochodu z roku 2005. Wzrost realnego poziomu dochodów odnotowano we wszystkich grupach społeczno-ekonomicznych. Zróżnicowanie dochodów pomiędzy nimi w ramach poszczególnych źródeł dochodów nie uległo istotnym zmianom. Udział dochodów z głównego źródła utrzymania w dochodzie rozporządzalnym w gospodarstwach domowych był podobny do roku ubiegłego poza gospodarstwami rencistów, gdzie udział dochodu z rent z tytułu niezdolności do pracy obniżył się o 5 pkt. procentowych. Rosnące płace przekładają się na zwiększony popyt gospodarstw domowych, wywołuje to presję inflacyjną. W województwie zachodniopomorskim w IV kwartale 2007 r. wzrost cen towarów i usług konsumpcyjnych był wyższy w porównaniu z analogicznym okresem poprzedniego roku i wyniósł 3,3% (wobec 1,4% przed rokiem), natomiast w kraju odpowiednio – 3,5% (wobec 1,3%).

W polskiej gospodarce w 2006 r. trwała dobra koniunktura. PKB wzrósł o 5,8% (od 5,2% w pierwszym kwartale do 6,3% w czwartym). W województwie zachodniopomorskim wytwarzane jest 4,5 proc. PKB.

Średnie roczne dochody na jednego mieszkańca w Szczecinie charakteryzuje tendencja wzrostowa. Zwyżka dochodów z wynagrodzeń i zasiłków może świadczyć o podniesieniu poziomu życia mieszkańców Szczecina, jednak odnotowane tendencje ilustrują wzrost dochodów nominalnych (w tym samym czasie w znacznym stopniu wzrosły również koszty utrzymania: ceny podstawowych artykułów żywnościowych, nośników energii, opłat obowiązkowych).
Średnioroczny dochód z tytułu kapitałów pieniężnych i praw majątkowych na jednego mieszkańca Szczecina w latach 2000 – 2006 wzrósł z kwoty 8 950 zł do 13 207 zł, co wskazywałoby na wzrost tendencji do oszczędzania. Jednakże z przeprowadzonej przez Oddział Okręgowy NBP w Szczecinie analizy funkcjonowania rynku finansowego w województwie zachodniopomorskim w oparciu o informacje z blisko połowy banków działających na jego terenie, wynika, iż ogólna wartość depozytów gospodarstw domowych w 2007 roku zmniejszyła się o 494,2 mln zł w stosunku do roku 2006. Z przedstawionych danych wynika, że sytuacja w województwie zachodniopomorskim znacznie odbiega od tendencji ogólnokrajowych.
W Polsce, mimo rosnących oszczędności ludności sięgających już ponad 700 mld zł, wzrasta również zadłużenie, które pod koniec 2007 roku wyniosło 210 mld zł. Wartość kredytów udzielonych klientom indywidualnym w 2007 roku wyniosła 30 mld zł w złotówkach i 24 mld zł w walutach obcych.
W województwie zachodniopomorskim należności gospodarstw domowych dla banków i instytucji finansowych z tytułu zaciągniętych kredytów wzrosły w 2007 roku o 1,35 mld zł w stosunku do roku 2006.
Według danych Instytutu Badań nad Gospodarką Rynkową w kraju dynamicznie wzrasta zadłużenie konsumentów w bankach i innych instytucjach pożyczkowych. Tylko w 2007 roku wolumen kredytów dla ludności wzrósł w bankach nominalnie o 27,6%.
Biorąc pod uwagę stosunek liczby klientów czasowo niewywiązujących się ze zobowiązań na 1 000 mieszkańców danego województwa okazuje się, że najwięcej dłużników mieszka w województwie zachodniopomorskim, kujawsko-pomorskim oraz lubuskim. Najmniej dłużników na 1 000 mieszkańców znajdziemy natomiast w województwie podlaskim, podkarpackim oraz świętokrzyskim i małopolskim. Ewidencję Dłużników InfoMonitora Biura Informacji Gospodarczej oraz zasoby sektora bankowego zgromadzone w BIK i ZBP sprawdzono także pod kątem 12 największych polskich miast. W tej kategorii na pierwszym miejscu znajduje się stolica, Łódź oraz Katowice. Łącznie w 12 największych miastach mieszka ponad 288 tysięcy osób, które zalegają z płatnościami powyżej 60 dni, co stanowi ponad 24% wszystkich osób czasowo zalegających ze spłatą swoich zobowiązań. W Szczecinie mieszka 19 668 osób niewywiązujących się ze swoich zobowiązań, co plasuje miasto na siódmym miejscu wśród 12 największych miast w Polsce.

W Szczecinie można zaobserwować niepokojące tendencje demograficzne, które nie gwarantują zastępowalności pokoleń i związane są ze starzeniem się społeczeństwa, a w efekcie niekorzystnie wpłyną na przyszłą sytuację społeczno-ekonomiczną. Mogą one być złagodzone przez zaktywizowanie polityki prorodzinnej miasta. Ważnym procesem wpływającym na kapitał ludzki i społeczny w Szczecinie są zagraniczne migracje zarobkowe. Z migracjami wiąże się wiele korzyści i kosztów dla gospodarki miasta, jednym z podstawowych czynników determinujących ostateczny wpływ migracji zarobkowej na rozwój gospodarki Szczecina będzie skala migracji powrotnych. Na rynku pracy zaczyna brakować pracowników, co w znacznym stopniu uwarunkowane jest integracją Polski z Unią Europejską. Brak pracowników już spowodował wzrost poziomu płac na rynku szczecińskim.
Do inwestycji mogących przynieść największy postęp cywilizacyjny w Szczecinie należy zaliczyć inwestowanie w edukację. Korzystne dla rozwoju potencjału ludzkiego jest polepszenie jakości kształcenia na wszystkich poziomach i dostosowanie struktury kształcenia do potrzeb rynku. Istotne jest również zaabsorbowanie w Szczecinie jak największej puli środków dostępnych z funduszy unijnych. Pozyskane środki powinny być koncentrowane na działaniach służących przede wszystkim polepszeniu jakości i produktywności kapitału ludzkiego oraz wzmacnianiu kapitału społecznego.