8. Rynek pracy

8.1. Liczba pracujących i zatrudnienie

Wskaźnik zatrudnienia w Szczecinie, mierzony stosunkiem liczby osób pracujących w ogólnej liczbie ludności w wieku 15 lat i więcej, kształtował się na przestrzeni lat 2003 – 2006 następująco:

• w 2003 roku – 42,0%,
• w 2004 roku – 41,9%,
• w 2005 roku – 42,8%,
• w 2006 roku – 45,2%.

W skali kraju wskaźnik ten wynosił w grudniu 2006 roku 41,18%, w stosunku do 2005 roku wzrósł o 0,86%.

Wskaźnik aktywności zawodowej, mierzony jako udział sumy pracujących i bezrobotnych w liczbie osób w wieku 15 lat i więcej, wynosił w latach 2003 – 2006:

• w 2003 roku – 51,9%,
• w 2004 roku – 49,7%,
• w 2005 roku – 49,9%,
• w 2006 roku – 51,2%.

W kraju wskaźnik wynosił w grudniu 2006 roku 48,4%, w stosunku do 2005 roku wzrósł o 0,6%.
Notowany jest niewielki wzrost liczby aktywnych zawodowo. W 2006 roku wzrosła ona o 1 989 osób w stosunku do roku 2005, przy jednoczesnym spadku liczby osób bezrobotnych o 4 334 osoby. W 2007 roku spadek liczby bezrobotnych był jeszcze wyższy – 10 076 osób.
W 2005 roku nastąpiło odwrócenie niekorzystnych tendencji kształtowania się wskaźników zaangażowania mieszkańców Szczecina w procesie pracy. Obydwa zaprezentowane wyżej wskaźniki przejawiają tendencję wzrostową, co oznacza, że tempo wzrostu liczby miejsc pracy było wyższe od tempa spadku liczby osób bezrobotnych. Gwałtownie również obniżył się wskaźnik obciążenia pracujących osobami niepracującymi (liczba osób niepracujących przypadająca na 1 000 osób pracujących) z 2 752 w roku 2004 do 1 687 w roku 2005 i 1 567 w 2006 r.

Liczba pracujących w Szczecinie w podstawowych działach gospodarki narodowej według stanu w dniu 31 grudnia 2006 r. wyniosła 159 329 osób i wzrosła w stosunku do roku 2005 o 6 323 osoby, tj. o 4,13%, z czego większość przypada na sektor przedsiębiorstw, w którym liczba pracujących wzrosła o 3 373, tj. o 3,78%.
Porównując stany pracujących według rodzaju działalności, w ciągu 2006 roku największy wzrost liczby pracujących nastąpił w sekcjach: ,,Obsługa nieruchomości i firm’’ – o 2 924 osoby, tj. o 16,9% oraz w sekcji ,,Budownictwo’’ – o 1 414 osób, tj. o 15%. Znaczny wzrost został zanotowany w sekcji „Hotele i restauracje” – o 302 osoby, tj. 8,59% oraz „Transport, gospodarka magazynowa, łączność” – o 934 osoby, tj. 5,84%. Wzrosła także liczba pracujących w sekcji „Administracja publiczna i obrona narodowa” o 255 osób, tj. 2,62%, nieznacznie wzrosła liczba pracujących w sekcji „Przemysł” o 523 osoby, tj. 1,83% oraz „Handel i naprawy” o 217 osób, tj. 0,71%.
Spadek w sekcjach „Ochrona zdrowia i pomoc społeczna”, „Pośrednictwo finansowe” i pozostałych działach sektora przedsiębiorstw, działalności usługowej, komunalnej, społecznej, komunalnej i indywidualnej ukształtował się na podobnym poziomie od 1,15% do 1,52%.

Przeciętne zatrudnienie wzrosło w 2007 roku o 3,4% w stosunku do roku 2006 i wyniosło w grudniu 2007 roku 48 672 osoby. Po największym spadku przeciętnego zatrudnienia w 2005 roku do 45 500 osób, wzrosło ono o 6,7%. Najwyższy przyrost przeciętnego zatrudnienia zanotowany został w sekcji „Hotele i restauracje” – o 50,7%, „Budownictwo” – o 12,9% oraz „Transport, gospodarka magazynowa i łączność” – o 9,4%. Spadło przeciętne zatrudnienie w sektorach: „Pozostała działalność usługowa komunalna, socjalna i indywidualna” – o 3,2% oraz „Przetwórstwo przemysłowe” – o 0,9%.
W trakcie badań przeprowadzonych przez Zachodniopomorskie Obserwatorium Rynku Pracy Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Szczecinie, 403 pracodawców zatrudniających powyżej 10 osób zidentyfikowało kilka problemów na lokalnym rynku pracy w latach 2006 – 2007 (dotyczy województwa zachodniopomorskiego). Głównym problemem jest trudność w znalezieniu fachowców (10%) i ogólnie ludzi chętnych do pracy (7%) oraz brak miejsc pracy (12%). Problemami są też niskie zarobki (5%), brak zakładów produkcyjnych (3%) oraz migracje zarobkowe (3%).
Pracodawcy określili w trakcie badań jak kształtuje się dynamika zatrudnienia w ich firmach. 87% pracodawców zwiększyło zatrudnienie w ciągu roku w swoich firmach, z czego o 1 do 4 osób – 34%, a o 5 do 10 osób – 24%.
Wg pracodawców, głównymi barierami ograniczającymi możliwości zwiększenia liczby zatrudnianych osób są: brak wykwalifikowanych pracowników (19%), brak środków finansowych (18%), wysokie koszty pracy (14%). Mniejszą skalę wykazuje niechęć ludzi do pracy (6%) oraz wysokie świadczenia socjalne (3%). 42% badanych pracodawców wykazało, że nie ma takich barier. Mimo to większość pracodawców (71%) deklaruje, że nie ma problemów z pozyskaniem do firmy dobrze przygotowanych pracowników. Wskazane też zostały trudności przy pozyskaniu nowych pracowników na poszczególne stanowiska – najłatwiej pozyskać pracowników na stanowiska niższej kadry zarządzającej, trudniej pracowników fizycznych. Najtrudniej jest znaleźć pracowników na stanowiska kierownicze.
W okresie od lutego do listopada 2007 r. przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, Centrum Badania Opinii Społecznej oraz Centrum Analiz Społeczno-Ekonomicznych i Millward-Brown SMG/KRC zostały przeprowadzone (na zlecenie Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej) badania nad przyczynami i skalą pracy nierejestrowanej. Badania wykazały, że 9 – 10% ogółu osób zatrudnionych wykonuje pracę w szarej strefie. Dla 91,6% osób praca nierejestrowana jest ich głównym zajęciem. 10% zatrudnionych Polaków to blisko 1 mln 300 tys. osób. Największa część pracowników nierejestrowanych jest zatrudniana w gospodarstwach domowych, gdzie dominują prace porządkowe (sprzątanie) i opiekuńcze (dzieci, osoby starsze), a także korepetycje – 39,9%. W firmach prywatnych lub spółdzielniach o charakterze innym niż chałupnicze zatrudnionych było 19,9%. Problem dotyczy głównie budownictwa, gastronomii, hotelarstwa. Specyficzną formą zatrudnienia nierejestrowanego jest zatrudnienie w gospodarstwach rolnych i ogrodniczych (9,9%), mające charakter sezonowy. Szacunki dokonane za pomocą modelu ekonometrycznego bazującego na produkcji energii elektrycznej sugerują, iż w latach 1999 – 2003 stosunek nieoficjalnego PKB do oficjalnego wahał się na poziomie około 25%, a od 2004 roku stopniowo obniżał się i w 2006 roku wyniósł 22,1%. Rodzaj motywacji pracodawców do poszukiwania pracowników nierejestrowanych zależy w dużej mierze od charakteru lokalnego rynku pracy. Pracodawcy wskazali także na szereg barier utrudniających im zwiększanie zatrudnienia rejestrowanego: wysokie składki na ubezpieczenie społeczne (79%), brak wykwalifikowanych pracowników (47%), czasochłonne procedury i formalności (31%) oraz zbyt sztywne i kosztowne regulacje (51%). Wysokie koszty to w opinii 81% pracodawców główna przyczyna istnienia szarej strefy w kraju. Największą uciążliwością, przed którą starają się uciec przedsiębiorcy okazują się składki na ubezpieczenie społeczne, a więc wysokie pozapłacowe koszty pracy. Pracodawcy wymienili obniżenie składek ZUS (91%) jako najważniejsze wskazanie dla zmniejszenia pracy nierejestrowanej, następne to zmniejszenie podatków (79%), mniejsza biurokracja (35,9%), uproszczenie rozliczeń z ZUS (35,4%), niższe koszty rejestracji pracowników (35,4%). Podobne opinie wyrażają także pracownicy publicznych służb zatrudnienia, którzy także wskazują obniżenie kosztów pracodawców jako najważniejsze działanie zmierzające do obniżenie zatrudnienia nierejestrowanego (75,7%), ale zarazem wskazują konieczność zwiększenia kontroli (38,7%) i podobnie jak pracodawcy obniżenie podatków (19,4%).
Zaproponowano również sposoby rozwiązania problemu. Ograniczeniu szarej strefy będzie sprzyjać wdrożenie kompleksowych rozwiązań, które obejmą między innymi: zachęty finansowe, usprawnienia organizacyjno-administracyjne, uelastycznienie stosunków pracy, indywidualna pomoc pracownikom nierejestrowanym w podejmowaniu pracy rejestrowanej oraz kampanie informacyjno-edukacyjne, a w dalszej kolejności: wzmocnienie systemu kontroli oraz zaostrzenie sankcji wobec pracodawców zatrudniających pracowników nierejestrowanych. Analitycy rekomendują podjęcie działań przede wszystkim w takich obszarach, jak system ubezpieczeń społecznych i system podatkowy oraz konieczność monitoringu i koordynacji, a co za tym idzie – zmian w funkcjonowaniu służb publicznych.
 

8.2. Charakterystyka bezrobocia w mieście

Województwo zachodniopomorskie jest województwem o wysokim poziomie bezrobocia na tle kraju. W grudniu 2006 roku nasze województwo pod względem wielkości stopy bezrobocia znajdowało się na drugiej pozycji ze stopą 21,5%, w grudniu roku następnego stopa spadła do 16,6% i nadal województwo zajmuje drugie miejsce w Polsce za województwem warmińsko-mazurskim. Występująca od czterech lat poprawa sytuacji na rynku pracy nie zmieniła tej pozycji, mimo że pozytywne zmiany w tym zakresie zachodzą w województwie z większą siłą niż średnio w kraju.
W stosunku do 2003 roku stopa bezrobocia spadła o 11,8%, z czego 4,9% to spadek w 2007 roku. W kraju stopa bezrobocia osiągnęła w grudniu 2007 roku poziom 11,4%, i była niższa o 8,6% od stanu z grudnia 2003 r. oraz o 3,4% od poziomu z końca grudnia 2006 roku. Różnica pomiędzy stopą bezrobocia w województwie i w Polsce zmniejszyła się z 8,4% w 2003 r. do 5,2% w 2007 r.
Stopa bezrobocia w Szczecinie także spadła, dynamika spadku była w 2007 roku najwyższa w kraju. W końcu 2006 roku Szczecin wśród miast wojewódzkich pod względem wysokości stopy bezrobocia zajmował drugie miejsce w Polsce ze stopą 11,8%. Pozytywne zmiany na szczecińskim rynku pracy spowodowały, że nasze miasto po roku, w grudniu 2007 roku, zanotowało dynamiczny spadek wysokości stopy bezrobocia i znalazło się na siódmym miejscu wśród miast wojewódzkich o najwyższej stopie bezrobocia ze stopą 6,5% i spadkiem 5,3%. Liczba osób bezrobotnych spadła w tym okresie z 21 550 osób do 11 474 osób, tj. o 10 076 osób.

Innym wskaźnikiem charakteryzującym sytuację na szczecińskim rynku jest wskaźnik bezrobocia, który stanowi udział liczby bezrobotnych w liczbie ludności w wieku produkcyjnym. Dynamika jego spadku również była wysoka.

Zaprezentowane w tabeli nr 8.4. informacje wskazują na poprawę na szczecińskim rynku pracy, co było efektem wzrostu gospodarczego, podaży pracy oraz wejścia do Unii Europejskiej, skutkującego zdecydowanie większym wykorzystaniem środków pochodzących z programów strukturalnych. Wiąże się to także ze znacznym wzrostem środków na walkę z bezrobociem pochodzących ze środków unijnych, a zwłaszcza z Europejskiego Funduszu Społecznego, co wpływa zdecydowanie na skuteczność służb zatrudnienia. W pewnym stopniu spadek bezrobocia jest też wynikiem migracji, nie tylko zagranicznych.

Wśród bezrobotnych nadal liczniejszą grupę stanowiły kobiety w liczbie 6 654 osób, tj. 56,6% ogółu bezrobotnych w 2007 roku i oznacza to wzrost tych proporcji w stosunku do 2006 roku o 4,8%.
Spada ilość osób uprawionych do zasiłku:

• 2004 rok – 2 141,
• 2005 rok – 2 243,
• 2006 rok – 1 769,
• 2007 rok – 1 276.

Przy znacznie niższych wskaźnikach w stosunku do lat poprzednich, najliczniejsza grupa bezrobotnych to osoby w wieku 45 – 54 lata, tj. 30% oraz 25 – 34 lata, tj. 29%. Osoby z wykształceniem gimnazjalnym i niższym stanowią 35,5% bezrobotnych, 20,5% to osoby z wykształceniem zasadniczym zawodowym, a 20,3% z wykształceniem policealnym i średnim zawodowym. Wskaźniki te potwierdzają, że największe trudności ze znalezieniem pracy mają osoby z niskimi lub niedostosowanymi do potrzeb rynku kwalifikacjami. Wśród tej grupy istnieje niechęć do podejmowania kształcenia zmierzającego do polepszenia swojego wizerunku na rynku pracy oraz przeświadczenie o nieskuteczności takich działań.
Nadal utrzymują się podobne proporcje w strukturze pozostawania bez pracy, lecz w grudniu 2007 roku najliczniejszą grupę stanowiły osoby przebywające bez pracy najkrócej – 44,4%, na drugim miejscu są bezrobotni pozostający bez pracy powyżej 24 miesięcy – 29,2%. W roku 2006 to oni byli najliczniejszą grupą bezrobotnych (35,8%) – spadek tych proporcji wyniósł 6,6%. Zaprezentowane wskaźniki wykazują, że bezrobotni pozostają bez pracy krócej, chociaż nadal udział osób długotrwale bezrobotnych jest duży. Spośród długotrwale bezrobotnych, ze względu na wiek największą grupę stanowią osoby w wieku 45 – 54 lata.

Ogólny spadek liczby bezrobotnych spowodował zdecydowane zmiany w ich strukturze zawodowej. Najliczniejszą grupę stanowią osoby z sekcji „Działalność usługowa komunalna, społeczna i indywidualna, pozostała” – 1 527 osób, druga to „Handel hurtowy i detaliczny; naprawa samochodów, motocykli oraz użytku osobistego i domowego” – 1 380, będąca w 2006 roku grupą najliczniejszą, trzecia to „Przetwórstwo przemysłowe” – 1 166, (w 2006 roku druga pozycja). Wysoki spadek – do 452 osób wystąpił w sekcji „Budownictwo”.
Powiatowy Urząd Pracy w Szczecinie realizował i współrealizował w latach 2006 – 2007 projekty finansowane z innych środków, m.in.:

• „Wybieram pracę – nowe kwalifikacje – nowe możliwości” (Działanie 1.3 EFS – 4 606 422,57 zł),
• „ Moje miejsce – moja szansa. Młodzi na rynku pracy!” (Działanie 1.2 EFS – 3 370 745,49 zł),
• „ Od pomysłu do realizacji – zostań przedsiębiorcą” (MPiPS -508 200 zł),
• „Kobiety.pl” (MPiPS – 48 200 zł),
• „Droga do pracy” (MPiPS – 67 100 zł),
• „Praca dla młodych – Dobry Start” (MPiPS – 240 000 zł),
• „Inwestycje w kwalifikacje deficytowe na rynku pracy” (MPiPS – 840 300 zł),
• „Odpracuj dług” (porozumienie PUP, ZBiLK oraz ZUK),
• „Program wyrównywania różnic miedzy regionami” (PFRON – 111 597 zł).

Ze środków przeznaczonych na aktywizację zawodową korzystało w 2006 roku 3 618 osób, w 2007 roku – 3 663 bezrobotnych. Środki przeznaczone na aktywne formy przeciwdziałania bezrobociu wzrosły o 24,4% w stosunku do 2006 roku.

W trakcie badań przeprowadzonych przez Zachodniopomorskie Obserwatorium Rynku Pracy Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Szczecinie, 77% badanych pracodawców przyznało, że korzysta lub korzystała w latach 2006 – 2007 z usług Powiatowych Urzędów Pracy.
Pracodawcy mogą liczyć na wsparcie PUP w różnym zakresie. Przede wszystkim są to staże, prace interwencyjne, refundacje doposażenia lub wyposażenia miejsca pracy, kursy i szkolenia na potrzeby konkretnego pracodawcy. W tym kierunku idzie także polityka służb i instytucji rynku pracy wobec bezrobotnych, polegająca na umożliwianiu zarówno pracodawcom jak i bezrobotnym tworzenie nowych miejsc pracy.
Jedną z form usług, z których korzystają pracodawcy i osoby bezrobotne jest pośrednictwo pracy działające w Powiatowym Urzędzie Pracy w Szczecinie. Odbywa się ono w formie pośrednictwa dwutorowego. Oznacza to, że część pośredników pracy pozyskuje oferty w toku kontaktu z pracodawcami w urzędzie oraz w siedzibach firm, natomiast tzw. pośrednicy wewnętrzni dystrybuują oferty zatrudnienia wśród osób bezrobotnych oraz poszukujących pracy. Liczba skierowań do pracy wydanych bezrobotnym przez pośredników pracy w 2006 roku wyniosła 3 750, a w roku 2007 wzrosła do 6 788. Łączna liczba ofert pracy, jakimi dysponował PUP w 2006 roku wyniosła 12 095, w 2007 roku – 11 117.
Działaniem ułatwiającym dostęp osób poszukujących zatrudnienia do ofert pracy stało się uruchomienie bezpłatnej infolinii o ofertach pracy. Funkcjonuje ona od sierpnia 2007 roku i średnio około 50 osób dziennie otrzymuje w ten sposób informacje o aktualnych ofertach pracy z terenu miasta Szczecina. Do standardowych działań pośrednictwa pracy należą także usługi międzynarodowej sieci pośrednictwa pracy EURES.
Poza Powiatowym Urzędem Pracy w Szczecinie istnieje jeszcze kilka inicjatyw związanych z przeciwdziałaniem bezrobociu i aktywizacją rynku pracy. Mają one charakter instytucjonalny, lecz są też takie, które są przedsięwzięciami związanymi z konkretnymi projektami.
Przy Wojewódzkim Urzędzie Pracy w Szczecinie funkcjonuje Centrum Informacji i Planowania Kariery Zawodowej, którego głównym zadaniem jest pomoc w planowaniu kariery zawodowej, polegająca na informacji i poradnictwie zawodowym oraz otwartym pośrednictwie pracy.
Projektem zrealizowanym przez Zachodniopomorską Szkołę Biznesu jest „Telepraca szansą na zwalczanie nierówności i dyskryminacji na rynku pracy” dla osób niepełnosprawnych. W ramach projektu powstało telecentrum w Szczecinie, 6 telechatek w regionie oraz ośrodek szkoleniowo-doradczy w Szczecinie. Idea projektu opiera się na założeniu przeniesienia pracowników zagrożonych utratą pracy z podmiotów, w których są zatrudnieni do telecentrum lub telechatek. Ze stworzonej bazy wykwalifikowanych 250 pracowników, w tym ok. 50 ze Szczecina, mogą skorzystać pracodawcy.
Organizacją pozarządową ściśle związaną od lat ze szczecińskimi inicjatywami walki z bezrobociem jest Zachodniopomorskie Stowarzyszenie Rozwoju Gospodarczego – Szczecińskie Centrum Przedsiębiorczości. Stowarzyszenie jest jedną z organizacji pozarządowych w Polsce o największych tradycjach, bowiem jako stowarzyszenie funkcjonuje od 1996 roku, powstało jako skutek rozszerzenia działalności istniejącego od 1991 roku Inkubatora Przedsiębiorczości. W inkubatorze rozpoczęło swoją działalność wiele znanych i cenionych obecnie na rynku szczecińskich firm, z których najbardziej znane to m.in. Megaron i TietoEnator. ZSRG – SCP jest instytucją promującą i wspierającą szeroko pojętą przedsiębiorczość. Miesięcznie z usług i różnych form organizowanych przez stowarzyszenie korzysta około 2 000 osób. W ramach stowarzyszenia funkcjonują:

• Inkubator Przedsiębiorczości, wspierający młodych i firmy rozpoczynające działalność na rynku,
• Enterprise Europe Network (dawne Centrum Euro Info) – punkt nowopowstałej sieci, finansowany przez Komisję Europejską, współpracujący z ponad 400 firmami ze Szczecina i regionu,
• Ośrodek Szkoleniowy prowadzący kursy, szkolenia, seminaria i konferencje,
• Studencki Klub Przedsiębiorcy propagujący wśród studentów i absolwentów idee przedsiębiorczości,
• Punkt Konsultacyjny świadczący usługi informacyjne i doradcze dla osób zamierzających rozpocząć działalność gospodarczą oraz przedsiębiorców,
• Centrum Integracji Społecznej – pomoc dla osób bezrobotnych pozostających bez pracy powyżej 36 miesięcy oraz bezdomnych.

Działalność stowarzyszenia wpisuje się w szeroko rozumianą działalność wspierania przedsiębiorczości, której rozwój jest ściśle związany z tworzeniem nowych miejsc i ułatwieniem funkcjonowania na rynku osób poszukujących pracy. Jedną z form takich działań jest działalność proinnowacyjna i rozwój nowych technologii. W ostatnich latach wykrystalizował się obraz Szczecina jako miasta, w którym siedzibę swoją mają prężnie rozwijające się firmy informatyczne, mogące być motorem rozwoju szczecińskiej nowej gospodarki: TietoEnator, BLStream, UNIZETO, SoftVig, mvb, BTC, GEOMAR, FOTOKART i wiele innych. Potrzebują one zarówno nowej wykształconej kadry, jak i nowych rozwiązań innowacyjnych i technologicznych ze strony własnych pracowników jak i firm zewnętrznych, a zwłaszcza środowiska naukowego.
Na bazie takiego zapotrzebowania rozwinęły się w mieście inicjatywy związane z rozwojem nowych technologii i innowacji. Od 2001 roku funkcjonuje w mieście Szczeciński Park Naukowo-Technologiczny Sp. z o.o., działający na rzecz tworzenia lokalnego i regionalnego środowiska innowacyjnego, który w 2007 roku podjął inicjatywę rozbudowy własnej działalności i podjęcia inwestycji „Park Naukowo-Technologiczny POMERANIA” przy ul. Niemierzyńskiej. Projekt ten otrzymał pełne wsparcie Prezydenta Szczecina. Opracowany został projekt koncepcyjny powstania parku oraz przyjęty harmonogram realizacji tej inwestycji do 2012 roku. Dotychczasowa działalność parku technologicznego i plany jego rozwoju to część szczecińskich inicjatyw z zakresu innowacji i nowych technologii.
Przy Politechnice Szczecińskiej powstało Regionalne Centrum Innowacji i Transferu Technologii, Szczeciński Ośrodek Przekazu Innowacji sieci Innovation Relay Centre oraz Regionalna Sieć Innowacji. Działalność ta przyczynia się do tworzenia miejsc pracy i rozwoju gospodarczego w oparciu o wiedzę. Ważną przesłanką tych form działania jest możliwość znalezienia drogi kariery dla uzdolnionych absolwentów szczecińskich wyższych uczelni i młodych pracowników naukowych. Istniejące na uczelniach szczecińskich Biura Karier pomagają studentom i absolwentom w skutecznym przejściu z okresu nauki do etapu poszukiwania zatrudnienia oraz w efektywnym funkcjonowaniu na współczesnym rynku pracy. Ułatwiają one im znalezienie zatrudnienia odpowiadającego kwalifikacjom i aspiracjom. Wszystkie Biura Karier funkcjonują w Ogólnopolskiej Sieci Biur Karier i współpracują ze sobą w ramach sieci.
Wszystkie tego rodzaju działania składają się na system usług dla osób poszukujących pracy, absolwentów szkół i uczelni oraz pracodawców zamierzających zatrudnić nowych pracowników. Umożliwia to również osobom zamierzającym pracować na własny rachunek podjęcie takiej decyzji i orientację w sytuacji na rynku.
 

Źródła informacji

1. Aktywność ekonomiczna ludności Polski – kwartały w latach 2006-2007, Główny Urząd Statystyczny,
2. Bezrobocie rejestrowane – informacja kwartalna w latach 2006-2007, Główny Urząd Statystyczny,
3. Dane statystyczne za lata 2006 –2007, Urząd Statystyczny w Szczecinie,
4. Dane statystyczne z lat 2006-2007, Wojewódzki Urząd Pracy w Szczecinie,
5. Informacja o sytuacji społeczno-gospodarczej kraju – informacja kwartalna w latach 2006 – 2007, Główny Urząd Statystyczny,
6. Mapa zachodniopomorskiego rynku pracy. Zachodniopomorskie Obserwatorium Rynku Pracy Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Szczecinie, Koszalin 2007,
7. Popyt na pracę – 2006 r., I półrocze 2007 r., Główny Urząd Statystyczny,
8. Pracujący w gospodarce narodowej w 2006 r., Główny Urząd Statystyczny,
9. Przyczyny pracy nierejestrowanej, jej skala, charakter i skutki społeczne. Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej. Departament Rynku Pracy, Warszawa 2008,
10. Rynek pracy w mieście Szczecinie w latach 2006 – 2007, Powiatowy Urząd Pracy w Szczecinie,
11. Szczeciński Park Naukowo-Technologiczny Sp. z o.o.,
12. www.rsi.org.pl,
13. Zachodniopomorskie Stowarzyszenie Rozwoju Gospodarczego – Szczecińskie Centrum Przedsiębiorczości,
14. Zatrudnienie i wynagrodzenia w gospodarce narodowej w 2007 r., Główny Urząd Statystyczny.