4.2. Rozwój przestrzenny miasta

4.2.1. NAJWAŻNIEJSZE TRENDY, UWARUNKOWANIA I KIERUNKI ROZWOJU MIASTA

Historia Szczecina sięga wczesnego średniowiecza. Geograficzne, przyrodnicze, gospodarcze i obronne uwarunkowania sprawiły, że miasto szybko się rozwijało. Początkowo na Lewobrzeżu, w granicach murów obronnych, a po likwidacji twierdzy na terenach otaczających, poza dzisiejszymi terenami śródmiejskimi, powstawać zaczęły nowe dzielnice – Pogodno, Bolinko, Grabowo, Żelechowa. Motorem rozwoju Szczecina, były „od zawsze” gospodarka morska oraz silne związki miasta z bliższym i dalszym otoczeniem. W okresie do XIX wieku, Szczecin, jako lokalna aglomeracja obsługiwał pobliskie miejscowości, jak Police i Dąbie, anektując Dąbie w miarę swojego rozwoju. Od XVIII wieku coraz większe znaczenie miały związki Szczecina z Berlinem. W historii miasta duże znaczenie ma także rozwój Prawobrzeża i powstanie tam dużych osiedli mieszkaniowych. Dzięki nim potencjał demograficzny Szczecina w końcu XX wieku przekroczył 400 tysięcy mieszkańców.

Szczecin teraźniejszy to stolica obszaru metropolitalnego o potencjale około 640 tysięcy osób¹. Miasto zachowało swój wielowiekowy charakter ośrodka portowego i usługowego o ponadregionalnym znaczeniu. Przemiany gospodarcze i polityczne przełomu wieków, jak wzrost znaczenia usług w nowoczesnych gospodarkach oraz przystąpienie Polski do Unii Europejskiej, osłabiły znaczenie tradycyjnego przemysłu i stały się przyczyną daleko idącej transformacji w tej sferze. Przemianom tym towarzyszy aktywizacja obszarów podmiejskich oferujących tereny pod zabudowę mieszkaniową i kilkusethektarowe parki przemysłowe.

Trend deglomeracji obserwowany we wszystkich dużych miastach jest charakterystyczny dla obecnych przemian gospodarczych i trendów demograficznych. Uznaje się jednak, że ma on charakter przejściowy, a dzięki wzmocnieniu współpracy i nowym, wspólnym przedsięwzięciom w obszarze metropolitalnym służyć będzie konsolidacji społeczno-gospodarczej i przyciągnięciu nowych mieszkańców.

O przyszłej pozycji miasta decydować będą głównie dwa czynniki: potencjał demograficzny i użyteczność przestrzeni miejskiej rozumiana jako taka relacja jej cech przyrodniczych i krajobrazowych, przestrzennych oraz funkcjonalnych, która sprawiać będzie, że Szczecin uważany będzie za miasto bardziej atrakcyjne do życia, pracy i wypoczynku od swoich krajowych konkurentów.

Po okresie rozwoju Szczecina jako ośrodka przemysłowo-portowego nastąpił, liczony od 1989 roku, okres transformacji gospodarczej trwający do dzisiaj. Ostatnie i najbliższe dziesięciolecia w rozwoju miasta to okres krystalizowania się przestrzennej wizji rozwoju miasta i obszaru metropolitalnego oraz okres budowania głównych powiązań infrastruktury technicznej i komunikacyjnej, umożliwiającej przekształcenia i otwieranie nowych terenów.

Podstawowe powiązania przestrzenne wyznacza dwubiegunowy układ ośrodków centralnych: Prawobrzeże – Lewobrzeże. W śródmiejskiej części Lewobrzeża koncentrują się usługi o znaczeniu ogólnomiejskim, regionalnym, krajowym i międzynarodowym. Natomiast na Prawobrzeżu powstało centrum o znaczeniu lokalnym i podmiejskim obsługujące bezpośrednie otoczenie miasta.

Gospodarczy wizerunek miasta kształtuje nadal funkcja portowa zlokalizowana na terenach Międzyodrza oraz na lewym brzegu Odry Zachodniej. Koncentracja przemysłu i składów w lewobrzeżnej części miasta występuje wzdłuż rzeki Odry (Międzyodrze, osiedla: Drzetowo, Stołczyn, Skolwin), w osiedlach: Pomorzany i Gumieńce, a w prawobrzeżnej części miasta w osiedlach: Załom, Żydowce-Klucz, Płonia-Śmierdnica-Jezierzyce, w rejonie ulic: Struga, Wiosenna, Pomorska, Kniewska.

Szczecin, w ramach oferty dla swoich mieszkańców, udostępnia również nowe tereny pod zabudowę mieszkaniową, głównie na północy (Osów, Warszewo) oraz w prawobrzeżnej części miasta w osiedlach: Wielgowo-Sławociesze, Zdunowo. Promowany jest także rozwój wewnętrzny poprzez restrukturyzację i rewitalizację historycznej zabudowy, uzupełnianie zabudowy oraz udostępnianie przestrzeni publicznych mające na celu podnoszenie jakości życia i kształtowanie tzw. „serca miasta”.

W celu poprawy użyteczności przestrzeni miejskiej oraz stworzenia warunków dla przyszłego rozwoju realizowane są obecnie, przedstawiane w innych rozdziałach raportu, przedsięwzięcia ogólnomiejskie takie jak: Obwodnica Śródmiejska, przeprawy mostowe i trasy wylotowe z miasta, Szczeciński Szybki Tramwaj, Oczyszczalnia Pomorzany i inne. Warunki dla tworzenia nowych miejsc pracy i wzmocnienia pozycji szczecińskich szkół wyższych powstaną w Parku Naukowo-Technologicznym "Pomerania" oraz dzięki udostępnieniu nowych powierzchni biurowych klasy A w centrum miasta. Utrwaleniu tradycji morskich oraz wykreowaniu nowego wizerunku Szczecina służyć będzie zagospodarowanie terenów Międzyodrza: Łasztowni, Kępy Parnickiej i Wyspy Zielonej. Krystalizuje się także wizja zagospodarowania terenów okołolotniskowych oraz nadwodnych w rejonie jeziora Małe Dąbie. Przyjęty kierunek przekształceń, z utrzymaniem dotychczasowej funkcji lotniska w Dąbiu, jest akceptowany społecznie. Dokonane w ostatnim okresie rozstrzygnięcia i zaawansowane prace planistyczne otwierają drogę do działań inwestycyjnych w tym obszarze już w roku 2009.

Metropolitalny charakter Szczecina wzmacniany będzie poprzez przygotowywaną do realizacji przeprawę przez Odrę łączącą miejscowości Police – Święta oraz poprzez rozwój parków przemysłowych w Policach, Goleniowie i Gardnie. Parki te posiadają powierzchnie umożliwiające lokowanie tzw. wielkiego przemysłu na warunkach, jakich nie może zagwarantować miasto. Dzięki rozwijaniu w Szczecinie usług o znaczeniu ponadregionalnym i obsłudze gmin ościennych oraz ofercie szkół wszystkich szczebli, a także ofercie w zakresie kultury wysokiej, sportu i rekreacji stworzone zostaną warunki dla zwiększenia potencjału demograficznego obszaru. Unikalne przygraniczne położenie czyni ze Szczecina ośrodek oddziaływujący nie tylko w granicach państwa polskiego. Jego potencjał rozwojowy wynika z powiązań z innymi ośrodkami miejskimi w tej części Europy poprzez drogę wodną Odra – Bałtyk oraz powiązania drogowe z Berlinem, Pragą, Gdańskiem, Poznaniem i Warszawą. Miasto pełni funkcję stolicy Euroregionu Pomerania i zajmuje pozycję lidera w Euroregionie.

4.2.2. CHARAKTERYSTYKA DZIELNIC MIASTA

Administracyjną strukturę miasta tworzą cztery dzielnice: Śródmieście (wraz z Międzyodrzem), Północ, Zachód i Prawobrzeże. Na ich terenie znajduje się 37 osiedli, posiadających strukturę samorządową w postaci rad osiedlowych.

Dzielnica Śródmieście i Międzyodrze
W Śródmieściu znajduje się centrum dzielnicy i całego miasta, dominuje tu intensywna zabudowa mieszkaniowo-usługowa, zlokalizowane są także główne funkcje miejskie, w szczególności: administracja publiczna. Jest to największa koncentracja miejsc pracy dla mieszkańców całego miasta. Zabudowę tworzy w głównej mierze zabudowa historyczna wpisana w XIX-wieczny układ urbanistyczny o wysokich walorach kompozycyjnych i dużej wartości kulturowej.

W obszarze Międzyodrza dominuje działalność związana z funkcjonowaniem portu i funkcje transportowe, łączące port z zapleczem lądowym, w tym tranzyt wewnątrzmiejski pomiędzy lewo- i prawobrzeżem. Ważnym elementem wspierającym funkcje portowe są współczesne układy komunikacji kolejowej, drogowej i wodnej. Jest to, po Śródmieściu, drugie ważne skupisko miejsc pracy. W krajobrazie Międzyodrza dominuje jednak przyroda, na której obrzeżach występuje intensywny krajobraz przemysłowy. W części południowej Międzyodrza dominującym elementem zagospodarowania są wymagające ochrony łąki, łęgi i lasy wraz z systemem kanałów w obrębie Wyspy Puckiej i Ostrowa Bryneckiego.
W obrębie osiedla Drzetowo-Grabowo znajdują się obiekty związane z gospodarką morską, głównie przemysłem stoczniowym, stanowiące południowe ogniwo pasma przemysłowego sięgającego aż do Polic. Natomiast w rejonie ul. Kolumba, w dawnych obiektach poprzemysłowych, koncentruje się handel hurtowy i wielkogabarytowy. Znaczącą część obszaru południowego Śródmieścia zajmują koszary i tereny wojskowe w rejonach ulic Narutowicza, Potulickiej, Sowińskiego i Kusocińskiego, częściowo przejęte przez wyższe uczelnie.

Dzielnica Północ
Dzielnicę Północ tworzą dawniej samodzielne wsie, powiązane wspólnymi ciągami komunikacyjnymi, silnie zurbanizowane w obszarze nadodrzańskim. Obecna zabudowa dzielnicy ma charakter pasmowy z terenami węzłowymi, stanowiącymi centra osiedli. Pasmo nadodrzańskie zdominowane jest przez przemysł i funkcje portowe, pasmo krawędziowe, z uwagi na duże spadki terenu, tworzy strefa zieleni zabezpieczającej i krajobrazu otwartego, wykorzystywana na zieleń publiczną, ogrodnictwo, sady i ogrody działkowe, pasmo Wzgórz Warszewskich rozwija się jako tereny zabudowy mieszkaniowej i usług towarzyszących, ze znacznymi obszarami ekstensywnie wykorzystywanych terenów rolnych.
W obszarze Wysoczyzny Warszewskiej rozlokowana jest przede wszystkim zabudowa mieszkaniowa, jej część zlokalizowana w pobliżu dzielnicy śródmiejskiej charakteryzuje się wysoką intensywnością (osiedla mieszkaniowe wielorodzinne: Książąt Pomorskich, Bandurskiego, Drzetowo); w miarę oddalania się od centrum intensywność zmniejsza się (osiedla mieszkaniowe jednorodzinne: Żelechowa, Warszewo, Bukowo, Golęcino-Gocław, Skolwin). Szczególną formę mają założenia urbanistyczne w rejonach: ul. Inwalidzkiej (Skolwin), w rejonie ulic: Kościelna, Nehringa (Stołczyn) oraz w rejonie ulic: Szczecińska, Poznańska (Warszewo), które zachowały swój wcześniejszy charakter zabudowy siedliskowej z charakterystycznym podziałem pól.

Dzielnica Zachód
Dzielnica Zachód powstała na bazie dawnych samodzielnych ośrodków wiejskich powiązanych ze Śródmieściem strukturami o różnym poziomie urbanizacji. Podobnie jak w pasie nadodrzańskim występuje tu strefa przemysłowa w trakcie restrukturyzacji oraz układ pasmowy ze strefą krawędziową.
W paśmie położonym najwyżej i stycznie do Śródmieścia przeważa zabudowa mieszkaniowa, usługowa ogólnomiejska i dzielnicowa z przewagą funkcji mieszkaniowej o średniej i dużej intensywności, dalej występują tereny dawnych wsi z zachowanymi układami ruralistycznymi – Osów, Krzekowo, Gumieńce, obudowane tworzącymi miasto – ogród wielkoobszarowymi osiedlami mieszkaniowymi jednorodzinnymi – Pogodno, Gumieńce, Niemierzyn, pomiędzy którymi znajdują się tereny wojskowe, osiedla wielorodzinne, tereny zieleni rekreacyjnej i resztki zdegradowanego przemysłu.
Północna część dzielnicy obejmuje obszary lasów, parków, ogrodów działkowych, z enklawami jednorodzinnych osiedli mieszkaniowych. Całą dzielnicę od Puszczy Wkrzańskiej na północy do rzeki Odry na południu charakteryzuje bogactwo zieleni przydomowej i wydzielonej, tworzącej system połączeń nawet z terenami zieleni na terenie Śródmieścia.
Struktura przestrzenna dzielnicy jest w zasadzie wypełniona. W strefie stycznej ze Śródmieściem jest przedłużeniem jego funkcji usługowych i komercyjnych. Istniejące rezerwy przeznaczone zostały pod zabudowę mieszkaniową jednorodzinną na terenie Nowego Krzekowa i Osowa Wschodniego oraz wielorodzinną na terenie osiedla Kapitanów.

Dzielnica Prawobrzeże
Dzielnica Prawobrzeże w wyniku postępującej urbanizacji wykształciła formę zabudowy "palczastej" na bazie dawniej samodzielnych wsi wokół miasta Dąbie, a obecnie także na kierunkach: Gryfino, Stargard Szczeciński, Pyrzyce i Goleniów. Ochronie konserwatorskiej podlega wartościowy układ kompozycyjny Starego Dąbia z wyodrębnionym zespołem historycznej zabudowy. Obszar centralny tworzy węzeł komunikacyjny pomiędzy osiedlami Zdroje, Słoneczne i Dąbie. Koncentruje on usługi dzielnicowe.
W dzielnicy Prawobrzeże zamieszkuje około 25% mieszkańców Szczecina. Dzielnica zapewnia dostępność wszystkich podstawowych funkcji: mieszkalnictwa, usług, produkcji i składowania. Dominuje funkcja mieszkaniowa i usługi z nią związane. Wzrasta koncentracja funkcji usługowych o charakterze ogólnomiejskim i dzielnicowym, głównie handel, administracja publiczna, instytucje finansowe, a także usługi oświaty i sportu oraz ochrony zdrowia.
Na obrzeżach dzielnicy znajdują się duże kompleksy leśne: Puszcza Goleniowska, Szczeciński Park Krajobrazowy "Puszcza Bukowa". Do dzielnicy należy ogromny akwen jeziora Dąbie z płaskim terenem na południe od jeziora Małe Dąbie i zespołem turystyczno-wypoczynkowym oraz lotniskiem sportowym. W dzielnicy planuje się rozwój funkcji rekreacyjno-sportowej oraz intensyfikację zagospodarowania turystyczno-rekreacyjnego brzegów jeziora Małe Dąbie.
Niewystarczająca sieć uliczna oraz braki infrastruktury technicznej uniemożliwiają zainwestowanie dużych obszarów dzielnicy o potencjalnych możliwościach rozwojowych funkcji mieszkaniowej (osiedla mieszkaniowe: Nad Rudzianką, Wielgowo, Żydowce i Śmierdnica) i komercyjnej: Trzebusz i Dunikowo.
Jednym z podstawowych problemów dzielnicy jest niewystarczająca liczba miejsc pracy i konieczność długich dojazdów do lewobrzeżnej części miasta i Śródmieścia. Szansą rozwojową jest, obok wzrostu znaczenia funkcji subcentrum, rozwijanie również funkcji ośrodka turystycznego.

Ocena przestrzeni miejskiej
Przestrzeń miejska rozumiana jako przestrzeń miasta ma w przypadku Szczecina bardzo wysoką wartość. Decyduje o niej wysoki udział różnych form terenów przyrodniczo cennych (także chronionych) i wód powierzchniowych. Na unikalny krajobraz składa się nie tylko bogactwo form ukształtowania powierzchni terenu, ale także wspaniałe rozwiązania architektoniczne i historyczne założenia urbanistyczne. Miasto posiada przestrzenie rozwojowe dla funkcji nieuciążliwych, może oddychać. Dostępne są także tereny inwestycyjne umożliwiające niezbędne przekształcenia i zmianę funkcji w ramach tzw. rozwoju wewnętrznego. Rozwojowi zabudowy mieszkaniowej o coraz wyższym standardzie towarzyszy tworzenie nowych przestrzeni publicznych, lokalnych subcentrów i ośrodków usługowych.
Obok walorów architektoniczno-urbanistycznych i przyrodniczo-krajobrazowych istnieją także bardzo duże możliwości rozwoju kultury wysokiej, nauki i oświaty oraz sportu i rekreacji. Szczecin zmienił swój wizerunek miasta przemysłowo-portowego na wizerunek ponadregionalnego ośrodka usługowego o tradycjach morskich.
Na obecnym etapie rozwoju budowana jest w Szczecinie docelowa infrastruktura komunikacyjna. Wraz z przekształceniami i aktywizacją terenów nadwodnych i nadodrzańskich spowoduje to skokowy wzrost wartości przestrzeni miejskiej, a przez to wzrost atrakcyjności zamieszkiwania w Szczecinie i jego atrakcyjności inwestycyjnej.

4.2.3. STAN PLANOWANIA PRZESTRZENNEGO

Polityka przestrzenna umożliwia realizację wizji rozwoju społeczno-gospodarczego Szczecina. Sformułowana została w uchwalonej przez Radę Miasta „Polityce przestrzennej” będącej dokumentem realizacyjnym „Strategii Rozwoju Szczecina do roku 2015” i „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Szczecina" uchwalonym przez Radę Miasta 14 maja 2007 roku. W dokumentach tych określono podstawowe zasady kształtowania polityki przestrzennej oraz kierunki jej realizacji Są one podstawą do realizacji przedsięwzięć architektonicznych, rewitalizacyjnych oraz podnoszących walory krajobrazowe i estetykę miasta. Dopełnieniem tych działań jest ustalanie przeznaczenia terenu, rozmieszczenia inwestycji celu publicznego oraz określanie sposobów zagospodarowania i warunków zabudowy terenu w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego Szczecina. Plan po jego uchwaleniu przez Radę Miasta staje się prawem lokalnym stanowiącym podstawę do wydawania decyzji o pozwoleniu na budowę.
Przedstawione trendy i kierunki transformacji społeczno-gospodarczej stwarzają stałe zapotrzebowanie na zmianę planów miejscowych zgodnie z wnioskami oraz oczekiwaniami mieszkańców i inwestorów, także Gmina musi podejmować działania ochronne w interesie większości, w celu realizacji zasady zrównoważonego rozwoju Szczecina. Aby uwzględnić te potrzeby i oczekiwania proces planowania zagospodarowania przestrzennego miasta ma charakter ciągły. Z jednej strony, po ustawowym wygaszeniu z nastaniem 2004 roku ważności Planu Ogólnego Zagospodarowania Przestrzennego Miasta, samorząd dąży do odrobienia „strat” i pokrycia jak największej powierzchni miasta planami miejscowymi. Z drugiej strony, nie sposób uniknąć aktualizacji części obowiązujących planów miejscowych. Wypadkową tych działań jest pokrycie na dzień 31 grudnia 2007 planami miejscowymi powierzchni 5989,7 ha, co stanowi około 19,91 % powierzchni miasta. Zaawansowane są prace nad planami miejscowymi obejmującymi kolejnych 11% powierzchni miasta.

Nowy stan prawny, przy ustawowo narzuconej szczegółowości planów miejscowych, wydłuża wprawdzie czas ich opracowywania, jednak już posiadane pokrycie miasta stawia Szczecin na wysokiej pozycji wśród wielu dużych miast. Dla porównania Wrocław był pokryty miejscowymi planami zagospodarowania w 32,0%, Warszawa w 17,1%, Gdańsk w 57,0%, Poznań w 13,6%, Katowice w 15,8%, a Lublin w 43,7% powierzchni miasta.