BAZYLIKA ARCHIKATEDRALNA ŚW. JAKUBA (24)

Kościół św. Jakuba został zbudowany w 1187 r. na terenie podgrodzia założonego przez kolonistów z Zachodu na obecnym Wzgórzu Katedralnym. Fundatorem kościoła był Beringer z Bambergu, osiadły w Szczecinie. Kościół uzyskał prawa przysługujące farom, tj. przywilej udzielania chrztu i pochówku.

Zarząd nad świątynią powierzono benedyktynom z klasztoru św. Michała z Bambergu. Ich obowiązkiem było dopilnowanie, aby karczmy pomorskie regularnie dostarczały wosk na oświetlenie grobu misjonarza Pomorza Zachodniego - biskupa św. Ottona z Bambergu. Benedyktyni trudnili się także wyszynkiem wybornego piwa. Sprowadzali je bez uiszczania opłat celnych, a tym samym narażali miasto na duże straty.

W 1191 r. kościół przekazano oficjalnie do dyspozycji coraz liczniejszej kolonii niemieckiej. Około 1250 r. podjęto budowę murowanej świątyni, którą ukończono ok. 1300 r. Powstała trzynawowa bazylika wg wzoru lubeckiego kościoła Najświętszej Marii Panny z dwoma wieżami, z prezbiterium bazylikowym otoczonym obejściem i wieńcem kaplic. W kościele fundowane były ołtarze przez bractwa tragarzy, tkaczy, szewców, piekarzy, młynarzy, krawców i kupców.

W 1370 r. podjęto przebudowę prezbiterium, zmieniając układ bazylikowy na halowy z wieńcem kaplic między przyporami (szkarpami) wpuszczonymi do wnętrza. Na pocz. XV w. Henryk Brunsberg dobudował do nawy południowej korpusu kaplice z bogatymi ornamentami wykonanymi z glazurowanych kształtek. W 1456 r. wskutek huraganu runęła wieża południowa. Podjęto odbudowę, zmieniając charakter korpusu z bazylikowego na halowy, dodając kaplice po stronie północnej i budując tylko jedną wieżę w masywie zachodnim. Odbudowę zakończono w 1503 r.

Do 1568 r. w kościele istniały 54 ołtarze w 24 kaplicach oraz pełne wyposażenie średniowieczne. Przypuszczalnie do tego okresu w kościele odbywały się na przemian nabożeństwa katolickie i protestanckie. Podczas wizytacji w 1596 r. były jedynie 2 ołtarze i 19 kaplic. W 1628 r. wzmiankowano istnienie licznych rzekomo ołtarzy.

Podczas ostrzeliwania miasta w 1677 r. przez Brandenburczyków kościół i istniejące średniowieczne wyposażenie, łącznie z kilkoma dzwonami, zostały dotkliwie zniszczone.

Jeszcze w XVII w. podjęto przebudowę kościoła, urządzając jego wnętrze w stylu barokowym. Przebudowa trwała do pocz. XVIII w. Barokowy ołtarz wykonał śląski rzeźbiarz Erhard Loeffler. Obraz w ołtarzu przedstawiający zdjęcie Chrystusa z krzyża namalował Lengereich. Wykonano podwoje do portali, a w prezbiterium ustawiono stalle. Prospekt organowy wyrzeźbił mistrz z Amsterdamu Van der Linden. Przy montażu organów, mających olbrzymią skalę dźwięków, wskazówek udzielał mistrz Buxtehude z Lubeki. Możliwości tego instrumentu wyeksponował organista i kompozytor Karl Loewe.

Karl Loewe przybył do Szczecina mając 24 lata, w 1820 r. W cztery lata później utworzył szkołę muzyczną. Rozmiłował szczecinian w muzyce, organizując koncerty abonamentowe z udziałem czołowych kompozytorów ówczesnego państwa pruskiego. Był twórcą solowej ballady romantycznej. Pisał muzykę do słów znanych poetów okresu romantyzmu, m.in. J. Merdera, J. Goethego, a także polskiego wieszcza A. Mickiewicza. K. Loewe czynnie uczestniczył przez wiele lat w życiu kulturalnym miasta, dając np. koncerty w salonie pani Tilebein w Żelechowie. W 1866 r. kompozytor opuścił Szczecin, udając się do Kilonii, gdzie w 1869 r. zmarł.

W ostatnich latach XIX w. szczecinianie sprowadzili serce Loewego do kościoła św. Jakuba i umieścili w górnej części południowego filaru obok barokowych organów, na których grał przed laty. Przed wieżą kościoła postawiono mu pomnik wg proj. Hansa Weddo von Glümer, po którym zachował się jedynie cokół.

Podczas obchodów 700-lecia budowy kościoła św. Jakuba (inicjatywa Hugo Lemcke) zdecydowano się zbudować strzelisty hełm. Głównym fundatorem był szczeciński kupiec Karl Gerber. W końcu 1893 r. szkielet był gotowy. Z powodu mrozów roboty zostały wstrzymane, a 12 lutego 1894 r. szkieletowa konstrukcja runęła, niszcząc dach nawy głównej, prezbiterium i kaplicy Mariackiej. Karol Gerber sfinansował odbudowę. Wieża z hełmem liczyła 119 m. Uzupełniono ubytki cegieł i odnowiono portale w stylu neogotyckim. Kaplica Mariacka uzyskała wystrój neogotycki. Karl Gerber ufundował także 22 witraże (proj. prof. Linnemann).

W czasie bombardowań w 1944 r. kościół został zrujnowany. Zniszczeniu uległa więźba dachowa i hełm wieży. Północna część korpusu nawowego wnętrza i trzy czwarte sklepień zostały wypalone. Przez wiele lat po wojnie stał w ruinie. Bullą z 28 czerwca 1972 r. papież Paweł VI powołał diecezję szczecińsko-kamieńską. Przystąpiono do gruntownej odbudowy kościoła, przywracając mu pierwotny gotycki styl i barokizujące sklepienia. Zachowaną wieżę o wys. ok. 70 m. przykryto czterospadowym dachem, zrezygnowano z odbudowy hełmu na wieży. Nie zawieszono też na niej dzwonu.

Katedra po odbudowie posiada układ zbliżony do pierwotnego z XV w., tj. pięć naw przykrytych jednym halowym dachem, obecnie pokrytym miedzią. Charakterystyczną cechą budowli są przypory wprowadzone do wnętrza, pozwalające na rozmieszczenie między nimi licznych kaplic. Inną ciekawostką jest duże prezbiterium (chór), równe wielkością hali głównej. Północna ściana korpusu odbudowana została w stylu współczesnym. Uroczystej konsekracji katedry dokonał 31 maja 1982 r. biskup szczecińsko-kamieński Kazimierz Majdański. Do rangi Bazyliki Katedralnej została podniesiona przez papieża Jana Pawła II, 23 maja 1983 r., a do rangi Bazyliki Archikatedralnej 25 marca 1992 r.

Zwiedzanie proponujemy rozpocząć od kruchty. W gablotach przedstawiono burzliwe dzieje kościoła i katedry do dnia dzisiejszego. Szczegółową historię Kościoła na Pomorzu Zachodnim można poznać zwiedzając niewielkie muzeum, umieszczone w południowej emporze.

Opisując kaplice, opatrzyliśmy je numerami. Będą one pomocne do zlokalizowania poszczególnych kaplic na załączonym planie, a tym samym ułatwią zwiedzanie katedry.

Spod kruchty idziemy do kaplicy chrzcielnej (19). Znajduje się w niej ozdobna pancerna szafa z relikwiami św. Ottona. Niżej epitafium z brązu św. Ottona z czterema kościołami w Pyrzycach, Kamieniu, Wolinie i Szczecinie. Nad relikwiami tryptyk z 1505 r. pochodzący z Lubeki. W środkowej szafie Madonna z Dzieciątkiem, św. Jakub i święta niewiasta. W skrzydłach i predelli 12 apostołów. Ołtarz został odrestaurowany przez mgr. Tadeusza Makulca. Na środku stoi chrzcielnica z 1682 r. wykonana przez Joachima Sellina z Wolina, pochodząca z rozebranego kościoła w Dobropolu k. Kamienia. Na wschodniej ścianie obraz olejny na płótnie z XVII w. przedstawiający chrzest Chrystusa. Nieopodal lichtarz rzeźbiony ze scenami z chrztu Pomorzan przez św. Ottona. Dwa witraże ze scenami Starego i Nowego Testamentu o tematyce oczyszczenia przez wodę. Fundatorem witraży jest małżeństwo Charles Conroy i Romuald MasaczConroy z Nowego Jorku (proj. i wykonanie Irena Kisielewska). Kaplica zakryta jest kratą z belkowaniem. Na belce 5 odrestaurowanych drewnianych putt pochodzących z nagrobków tutejszego kościoła.

W kaplicy (18) poświęconej pamięci żołnierzy Armii Krajowej i powstańców warszawskich umieszczono witraże św. Barbary (patronki podziemia) i św. Jerzego (patrona żołnierzy) zaprojektowane i wykonane przez Irenę Kisielewską w 1984 r. Między witrażami Pieta. Pod monumentalnym krzyżem głaz z kutym napisem: "Ojczyźnie daliśmy swoje serce, swoją krew, swoje życie". Po prawej stronie na ścianie napis: "Pamięci bohaterskich żołnierzy Armii Krajowej poległych za wolną, niepodległą i sprawiedliwą Polskę - Przyjaciele". W kaplicy znajdują się prochy z pól bitewnych i miejsc kaźni Polaków oraz odznaki formacji i oddziałów.

W kaplicy (17) jest wyjście na zewnątrz z neogotyckim portalem południowym z XIX w. Pozostaje ono zamknięte.

W kaplicy (16) Najświętszego Sakramentu znajduje się współczesne tabernakulum umieszczone pod tryptykiem z 1370 r., pochodzącym z Ciećmierza. Przed reformacją tryptyk znajdował się w katedrze w Kamieniu. W środkowej górnej części koronacja Matki Boskiej przez Chrystusa, w dolnej pokłon Trzech Króli. Po bokach święte niewiasty: św. Dorota, św. Małgorzata, św. Katarzyna i św. Barbara. W dwóch skrzydłach postacie dwunastu apostołów. Po obu stronach tryptyku barokowe oprawy wiecznych lampek. Witraż (proj. i wykonanie Irena Kisielewska) przedstawia sceny ze Starego i Nowego Testamentu - tajemnicę Eucharystii. Kaplica zamknięta jest kratą wykonaną w 1985 r. przez rzemieślników szczecińskich sprawujących opiekę nad kaplicą. Obok Kaplicy Najświętszego Sakramentu wejście do wspomnianego Muzeum Diecezjalnego.

W kaplicy (15) kopia oblicza obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej - dar papieża Jana Pawła II podczas II pielgrzymki do Polski w czerwcu 1983 r. Witraż z tekstem "Mater Misericordia" (proj. i wykonanie Irena Kisielewska).

W kaplicy (14) tryptyk olejny na płótnie szczecińskiego malarza Ryszarda Kiełtyki "Stella Maris" z 1991 r. Witraże (proj. i wykonanie poznańska firma "Kośmicki") przedstawiają sceny biblijne, historyczne i współczesne ilustrujące opiekę Bożą nad człowiekiem na morzu. Ufundowane przez NSZZ "Solidarność" przedsiębiorstw gospodarki morskiej. Uzupełnieniem wyposażenia są: kompas okrętowy, koło sterowe, lampy nawigacyjne i dzwon okrętowy. Kaplica zamknięta jest kratą. Naprzeciwko kaplic czternastej i piętnastej, na filarze, znajduje się płyta nagrobna z 1685 r. żeglarza Michaela Wahrlenge po konserwacji wykonanej przez mgr Małgorzatę Zyzik w 1992 r.

W kaplicy (13) 25 marca 1995 r. złożono prochy ostatnich książąt Pomorza Zachodniego.

W kaplicy (12) jest wyjście na zewnątrz świątyni z bogato rzeźbionymi drzwiami z 1692 r.

W kaplicy (11) znajdują się: niewielki ołtarz, krzyż i lampy procesyjne.

W kaplicy (10) poświęconej kultowi Miłosierdzia Bożego znajduje się obraz Pana Jezusa Miłosiernego w dębowej ramie, pochodzącej z kościoła Chrystusa Króla w Świnoujściu. Na ścianie wschodniej epitafium dziękczynne Zachodniopomorskiego Związku Sybiraków z obrazem Matki Boskiej Grodzieckiej z 1940 r., herby Wilna i Lwowa oraz godło Zachodniopomorskiego Związku Sybiraków. Witraż ufundowany przez Sybiraków (proj. ks. Młyńczak), wykonała w 1992 r. poznańska firma "Kośmicki". Przedstawia sceny Miłosierdzia Bożego na tle scen biblijnych, historycznych i współczesnych.

W kaplicy (9), z grobowcem cechu szewców, zgromadzono doczesne szczątki znalezione podczas prac przy odbudowie kościoła. Znajduje się tutaj cynowy sarkofag z XVII w. von Wedlów z Krępcewa (parafia Rzeplino, gm. Dolice). Sarkofag odrestaurowany przez Pracownię Konserwacji Zabytków ze Szczecina w 1972.

Kaplica (8), o podwójnej szerokości w osi ambitu, zawiera w podziemiu kryptę grzebalną biskupów szczecińskokamieńskich. Tryptyk ze scenami ukrzyżowania w środku, a w skrzydłach bocznych cztery sceny przedstawiające mękę Chrystusa. Witraże o pow. 9 m kw. (proj. Wiktor Ostrzołek) ufundowali Carles Conroy i Roma MasaczConroy z Nowego Jorku. Jeden przedstawia zmartwychwstanie na tle scen biblijnych, historycznych i współczesnych, drugi Chrystusa Sędziego na Majestacie z postaciami współczesnych przedstawicieli stanów żyjących na Pomorzu.

Nad emporą, w głównym oknie prezbiterium, witraż o pow. 87 m kw. (największy na Pomorzu Zachodnim) proj. Wiktora Ostrzołka wykonany przez firmę Zielińskich z Krakowa. Główny temat to Matka Kościoła przedstawiona jako Matka Boska Częstochowska w koronie z Dzieciątkiem. Nad nią Duch Święty, sceny Świętej Rodziny i Męki Pańskiej. Wokół Matki Boskiej historyczne postacie związane z Chrztem Pomorza, misji św. Ottona oraz dziejów biskupstwa kołobrzeskiego, wolińskiego i kamieńskiego. W dolnej partii współczesne postacie towarzyszące papieżowi Janowi Pawłowi II podczas wizyty w Szczecinie (postać papieża pośrodku witrażu).

W kaplicy (7) św. Maksymiliana Kolbe jest rzeźba Świętego na tle ściany z nazwami niemieckich obozów koncentracyjnych. Na lewej ścianie, w gablocie, sztandar więźniów obozów koncentracyjnych, uczestniczący przy pochówku byłych więźniów. Witraż projektu ks. Młyńczaka przedstawia męczeństwo Chrystusa i św. Maksymiliana Kolbe.

W kaplicy (6) - portowców - znajduje się krzyż stojący podczas strajku w sierpniu 1980 r. w szczecińskim porcie. Pod nim w kutej ramie płaskorzeźba Matki Boskiej z rybami - element pochodzący z osiemnastowiecznych stall kościoła św. Jakuba. Witraż zaprojektowany i wykonany przez Irenę i Longina Kisielewskich w 1990 r. przedstawia Chrystusa uśmierzającego burzę na morzu. Obraz szczecińskiego malarza Wińczysława Mazusia przedstawia cudowny połów ryb.

W kaplicy (5) znajduje się współczesny obraz św. Tadeusza Judy w barokowej ramie z XVII w. pochodzącej z katedry kamieńskiej. W narożnikach drewniane postacie aniołów.

W kaplicy (4) nieczynne wyjście ze świątyni z neogotyckim portalem od zewnątrz.

W kaplicy (3) znajduje się wejście do kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej. Dawniej w XIII w. była to mała trzynawowa kaplica zamknięta trójbocznie od wschodu. Obecnie jest dwunawową na planie prostokąta. Na ścianach zachowany trzynastowieczny wątek wendyjski ułożenia cegieł i ślady przęseł sklepień odkrytych podczas prac remontowych. W oknach współczesne witraże o tematyce maryjnej (proj. Wiktor Ostrzołek). W ołtarzu kopia cudownego obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, pędzla Anny Torwirt z Torunia, oraz wota dziękczynne.

Kaplica (2) zawiera w emporze współczesne mechaniczne dziewięciogłosowe organy boczne z 1981-1982 r. wykonane przez firmę Kamiński z Warszawy, we współpracy z firmą Jacobi ze Sztokholmu. W posadzce tej kaplicy trzy odrestaurowane płyty nagrobne z XVII w. Obok wnęka z drewnianymi schodami wiodącymi do empory. Na ścianie kilim Cechu Rzemiosł Włókienniczych i Skórzanych (1945-1985).

W kaplicy (1) wejście do zakrystii.

Przechodzimy do prezbiterium. Wsparte jest na dwunastu filarach symbolizujących 12 apostołów. Docelowo na każdym filarze mają znaleźć się rzeźby wszystkich apostołów. W ołtarzu głównym tryptyk. Środkowa szafa z XV w. pochodzi z kościoła Mariackiego w Chojnie. Z tego samego kościoła i okresu pochodzą pozostałe rzeźby, uratowane z wojennego rumowiska. Gotyckie rzeźby 12 apostołów umieszczone w predelli, pochodzą z kościoła w Żukowie. Rekonstrukcji szafy i skrzydeł dokonano w 1981 r. Główną postacią ołtarza jest Madonna z Dzieciątkiem (pochodzi z Mieszkowic), obok biskup św. Wojciech i św. Otton oraz niewiasty św. Agnieszka, św. Barbara, św. Dorota i św. Katarzyna.

Nad ołtarzem z XV w. krucyfiks - Drzewo Życia z Uznamu. Posiada cztery medaliony i pąki. W środku czworoboczny ołtarz (proj. Kazimierz Bieńkowski z Warszawy) ufundowany na dziesięciolecie diecezji szczecińsko-kamieńskiej w 1982 r.

W ołtarzu mosiężne odlewy przedstawiające postacie związane z historią kościoła:

• od strony hali głównej dwunastu apostołów wokół wizerunku Matki Boskiej Częstochowskiej;
• od strony północnej św. Wojciech, patron misji chrystianizacyjnej św. Ottona z Bambergu. W tle postaci widok katedry gnieźnieńskiej. Obok książę Bolesław III Krzywousty - inicjator chrystianizacji Pomorza, św. Otton z Bambergu - biskup misyjny Pomorza, książę Warcisław I z żoną Idą z Kamienia, kasztelan Paweł z Santoka, biskup woliński Wojciech, rycerze, mieszczanie Szczecina i pogański kapłan;
• od strony wschodniej po bokach postacie z dziejów biskupstwa kamieńskiego (1176-1534), tj. książę Kazimierz fundator katedry w Kamieniu, pierwszy biskup kamieński Konrad I (1161-1186), ostatni biskup kamieński Erazm Manteuffel (1521-1544), św. Kordula i jej relikwiarz oraz św. Faustyn biskup i męczennik, czczony w Kamieniu;
• od strony południowej współczesne postacie polskiego Kościoła katolickiego: św. Maksymilian Maria Kolbe (patron trudnych czasów), papież Jan XXIII, papież Paweł VI, papież Jan Paweł II, prymas August kard. Hlond, prymas Stefan kard. Wyszyński, prymas Józef kard. Glemp, biskup Jerzy Stroba, pierwszy biskup szczecińsko-kamieński (1972-1978) i biskup Kazimierz Majdański (1979-1992).

Pod tryptykiem stoi tron arcybiskupi. Po obu stronach siedziska dla kapituły i miejsca dla duchowieństwa. Na filarach sztandary dekanatów diecezji. W obejściu herby siedzib 29 dekanatów.

W katedrze znajdują się płyty z brązu poświęcone: wizycie papieża Jana Pawła II w Szczecinie (11.06.1987 r.), 40 rocznicy śmierci Augusta kard. Hlonda (1988 r.), 10 rocznicy śmierci Stefana kard. Wyszyńskiego (1991 r.), Carla Loewego i inne. W kaplicach pod wieżą: w południowo-zachodniej - 3 płyty nagrobne, w północno-zachodniej - 2 płyty nagrobne, m.in. opata cystersów z Kołbacza.

W kiosku przy wyjściu północnym można kupić pamiątki i dewocjonalia.

Po wyjściu z katedry obejrzyjmy wykonaną z czarnego marmuru tablicę zawierającą znak Rodła oraz Pięć Prawd Polaków:

Jesteśmy Polakami
Wiara naszych ojców jest wiarą naszych dzieci
Polak Polakowi bratem
Co dzień Polak narodowi służy
Polska Matką naszą, nie wolno mówić o Matce źle
Prawdy Polaków spod znaku Rodła.
W 60. rocznicę ustanowienia - 6 marca 1998 r.
tablicę ufundowało Towarzystwo Przyjaciół Szczecina.

Udajemy się do dzwonu odlanego w 1681 r. przez Wawrzyńca Kökeritza. Następnie obchodzimy katedrę dookoła i oglądamy zabytkową wikarówkę z XIV w., zachowaną bogato zdobioną południową elewację, neogotycki portal zachodni, tablicę z piaskowca z tekstem dziejów kościoła od XII do XIX w., cokół pomnika Karla Loewego ze statuą Matki Boskiej, ustawionej na pamiątkę nawiedzenia diecezji przez wizerunek Matki Boskiej Częstochowskiej 31 września 1991 r. oraz krzyż przeniesiony z Jasnych Błoni, gdzie 11 czerwca 1987 r. odbyło się spotkanie z papieżem Janem Pawłem II.

Przechodzimy przez uliczkę Staromiejską. Tutaj, naprzeciwko wieży, w 1345 i 1351 r. wzmiankowano istnienie łaźni należącej do kościoła św. Jakuba. Stały tu także do pocz. XVI w. mieszkania duchownych katolickich. Na rogu ulic Staromiejskiej i Grodzkiej na krótko przed reformacją stała szkoła.

Przejściem dla pieszych na ul. Grodzkiej przechodzimy do pl. Orła Białego. W tym rejonie znajdował się przypuszczalnie dawniej Rynek Maślany. Pierwotnie plac ten zwał się Rynkiem Końskim i wraz z Rynkiem Węglowym już w pierwszej połowie XIV w. stanowił centrum handlowe, tzw. Nowego Miasta. Tutaj w XV w. znajdowały się sukiennice, dwory cechu szewców i kramarzy, a także jatki i ławy kramarskie rzemieślników.

Na pocz. XVI w. w centrum obecnego placu postawiono młyn kieratowy, który służył do mielenia zboża, a później słodu do wyrobu piwa. Młyn zbudowała rada miejska. Działalność jego wpłynęła na ograniczenie dochodów młynów książęcych. Książę Barnim XI zażądał wyjaśnień, na co rada miejska w dokumencie z 1535 r. udowodniła, że przyczyną zmniejszenia dochodów z młynów książęcych był niedostateczny nadzór nad nimi, a także niedobór wody w strumieniach, nad którymi one stały.

W poniedziałek po Wniebowstąpieniu NMP (po 15 sierpnia) na Rynku Końskim rozpoczynały się letnie jarmarki kramarskie. Trwały dwa tygodnie. W owym czasie, w przypadku pożaru w mieście, rynek był punktem zbiórki mieszkańców tzw. kwartału młyńskiego.