ZAMEK KSIĄŻĄT POMORSKICH (9)

Dochodzimy do głównej bramy wjazdowej na Duży Dziedziniec Zamku Książąt Pomorskich. Brama z ogrodzeniem została przebudowana w 1735 r. Filary ozdobione panopliami wykonał śląski rzeźbiarz Erhard Löffler. Z prawej strony zdobiona maswerkami późnogotycka Wieża Więzienna, zbudowana w 1503 r. za panowania księcia Bogusława X. Przylega ona do Skrzydła Południowego Bogusława X.

Wchodzimy na Duży Dziedziniec. Można tutaj odpocząć na ławeczkach, zagłębiając się w lekturę niniejszego "Przewodnika", w którym przedstawiliśmy w skrócie historię Zamku Książąt Pomorskich.

Skrzydło Północne:

1. Westybul - kasa, stoisko z pamiątkami
2. Sala Bogusława, koncertowa
3. Dawna krypta grobowa
4. Sala Elżbietańska
5. Pasaż Przybysławy
6. Sala Anny Jagiellonki
7. Sala Świętoborzyców
8. Sala Eryka Pomorskiego
9. Sala Stanisława Leszczyńskiego
10. Sala Świętosławy

Skrzydło Południowe:

11. Wejście do podziemi
12. Galeria Południowa
13. Sale gotyckie - USC
14. Sala Opery i Operetki

Skrzydło Wschodnie:

15. Hol Opery i Operetki
16. Krypta z sarkofagami
17. Restauracja - kawiarnia "Zamkowa"
18. Kino

Skrzydło Zachodnie (Muzealne, Mennicze):

19. Centrum Informacji Kulturalnej i Turystycznej

DZIEJE ZAMKU

Około 700-400 lat p.n.e. na obecnym Wzgórzu Zamkowym powstał gród kultury łużyckiej, o powierzchni ok. 1,5 ha, zabudowany luźno ustawionymi chatami. Istniał ok. 50 do 150 lat.

W drugiej połowie VIII w. n.e. na wzgórzu powstała osada słowiańska przekształcona w połowie IX w. w gród warowny. Gród ten liczył ok. 1,2 ha powierzchni. Dostępu do niego bronił wał drewniano-ziemny, obłożony przy podstawie głazami narzutowymi. Chaty wykonane z drewnianych bali łączonych "na zrąb" lub plecionkowe posiadały wymiary 4 x 4 m i 4 x 5 m. Wewnątrz nich znajdowały się piece z kamieni narzutowych.

Gród był narażony na częste ataki wikingów, margrabiów niemieckich i niewykluczone, że wojów polskiego księcia Mieszka I, którzy zapuszczali się na te tereny w latach sześćdziesiątych X w. "Gród nie do zdobycia" - jak wspominają skandynawskie sagi - został zdobyty przez wojów polskiego księcia Bolesława III Krzywoustego.

Od chwili założenia gród był najważniejszym ośrodkiem kultu słowiańskiego bóstwa Trzygłowa. Znajdowały się w nim dwie świątynie zwane kącinami, z których jedna mieściła posąg Trzygłowa, a druga przeznaczona była dla kapłana opiekującego się darami składanymi bóstwu i wojennymi łupami. Znajdował się w niej także koń szarej maści, przy pomocy którego kapłan przepowiadał wolę Trzygłowa we wszystkich sprawach dotyczących losów grodu i jego mieszkańców.

Podczas pierwszej misji chrystianizacyjnej Ottona z Bambergu w 1124/1125 r., wbrew oburzeniu mieszkańców grodu, usunięto wszystkie przedmioty pogańskiego kultu. Powrócono do dawnej wiary na krótki okres, ale po drugiej misji w 1128 r. odstąpiono od pogaństwa definitywnie.

Na początku panowania dynastii Gryfitów siedzibą książęcą był Kamień Pomorski. Pierwszy wzmiankowany książę z tej dynastii Warcisław I (zm. 1147 r.) ustanowił przypuszczalnie w szczecińskim grodzie swoje przedstawicielstwo kasztelana. Kasztelan posiadał siedzibę na terenie położonym na zachód od grodu (obecny pl. Mariacki).

Szczecin stał się siedzibą książęcą ok. 1235 r. za panowania księcia Barnima I Dobrego (ur. 1210 r., zm. 1278 r.). Po nadaniu przez niego prawa miejskiego magdeburskiego Szczecinowi 3 kwietnia 1243 r. szczecinianie - uzyskawszy autonomię - wymusili w 1249 r. na Barnimie I opuszczenie miasta. Książę przeniósł swoją siedzibę do Dąbia. Obiecał przy tym, że ani on, ani jego następcy nie zbudują książęcej siedziby w promieniu 3 mil od obwarowań Szczecina.

Władcą, który złamał wspomnianą ugodę był Barnim III (ur. 1300 r., zm. 1366 r.). Zdecydował się postawić książęcą siedzibę na zamkowym wzgórzu w 1346 r., narażając się na gniew szczecinian. Zbudował on Kamienny Dom, zwany później Starym Domem. Wybudowana przy nim kaplica św. Ottona otoczona została murem liczącym 1,5 m wysokości. W tym samym czasie zbudowane zostały dwa dodatkowe skrzydła przebiegające przez środek obecnego Dużego Dziedzińca.

Około 1430 r. książę Kazimierz VI (ur. ok. 1381 r., zm. 1435 r.) umocnił dodatkowo zamek, lecz przed śmiercią, pod naciskiem szczecinian, nakazał umocnienia rozebrać. Książę ten walczył przeciwko sprzymierzonym wojskom polsko-litewskim w bitwie pod Grunwaldem 15 lipca 1410 r. Dostał się do niewoli, z której został zwolniony po złożeniu okupu.

W końcu XV w. książę Bogusław X (ur. 1454 r., zm. 1523 r.) podjął przebudowę Dużego Domu. Stało się to po jego ślubie z królewną Anną Jagiellonką. Prace zakończono w 1503 r. Barnim XI Stary (ur. 1501 r., zm. 1573 r.), syn Bogusława X i Anny Jagiellonki, uzupełnił Duży Dom o dodatkowe kondygnacje zdobione późnogotyckimi maswerkami. Podwyższył także wieże Zegarową i Więzienną. Zbudowano też w 1538 r. Skrzydło Wschodnie, które w 1551 r. zostało zniszczone przez pożar. Barnim XI adaptował na siedzibę książęcą, sekularyzowany po wprowadzeniu reformacji na Pomorzu w 1534 r., klasztor Kartuzów (Oderburg) na Grabowie. Odbudowę Skrzydła Wschodniego zakończono w 1569 r.

Generalnej przebudowy zamku dokonał w latach 1575-1577 książę Jan Fryderyk (ur. 1542 r., zm. 1600 r.). Projektantem renesansowej przebudowy był Wilhelm Zacharias. Zburzono Kamienny Dom, skrzydła przebiegające przez środek Dużego Dziedzińca i kaplicę św. Ottona. Podczas robót budowlanych zamek przeżył pożar, ale i tak przebudowę zrealizowano w imponującym tempie. Do budowy używano cegły i drewna, a piaskowiec sprowadzano drogą wodną z Pirny w Saksonii. Powstał czworobok zabudowań. Kaplica św. Ottona znalazła się w zachodniej części Skrzydła Północnego.

W latach 1616-1619 książę Filip II (ur.1573 r., zm.1618 r.), absolwent Uniwersytetu w Greifswaldzie, największy mecenas sztuki w rodzie Gryfitów, w części zachodniej zabudowy zamkowej zbudował Skrzydło Zachodnie, zwane Muzealnym lub Menniczym. Przeznaczono go na "siedlisko sztuki". Po śmierci księcia Filipa jego dzieło kontynuował brat Franciszek I (ur.1577 r., zm. 1620 r.). Ostatni książę Pomorza Zachodniego Bogusław XIV (ur. 1580 r.) zmarł bezpotomnie 10 marca 1637 r. Pochówku dokonano z pełnymi honorami dopiero w 1654 r. na koszt króla szwedzkiego, któremu po zakończeniu wojny trzydziestoletniej przypadło Pomorze ze Szczecinem.

W 1705 r. zamek poddano remontowi z okazji przybycia do Szczecina 28 listopada polskiej królowej Katarzyny Leszczyńskiej z córką. W kaplicy zamkowej odbywały się nabożeństwa katolickie, przeciwko którym protestowali mieszkańcy miasta. Królowa z dworem przebywała w Szczecinie do 1709 r.

W marcu 1711 r. do Szczecina przybył polski król Stanisław Leszczyński, który miał zorganizować armię do wystąpienia przeciwko sprzymierzonym wojskom saskim, polskim i rosyjskim w celu odzyskania przez niego polskiego tronu. Po nieudanej misji wyjechał do Lotaryngii, gdzie zasiadł na książęcym tronie.

Po Pokoju Sztokholmskim w 1720 r. zajmowane dotychczas przez Szwedów Pomorze wraz ze Szczecinem przejął za kwotę 2 milionów talarów król pruski Fryderyk Wilhelm I (panował w latach 1713-1740).

W styczniu 1729 r. w Skrzydle Zachodnim zamku umieszczono siedzibę komendanta twierdzy szczecińskiej - księcia Chrystiana Augusta von Anhalt-Zerbst. Kilka miesięcy później urodziła mu się córka Zofia Augusta Fryderyka, późniejsza imperatorowa Rosji Katarzyna II.

Od 1769 r. w zamku zamieszkała księżna Elżbieta Brunszwicka, siostrzenica króla pruskiego Fryderyka Wielkiego. Po śmierci została pochowana w krypcie zamkowej kaplicy św. Ottona.

W 1842 r. Skrzydło Północne zostało przebudowane z polecenia pruskiego króla Fryderyka Wilhelma IV (panował w latach 1840-1861). W XIX w. i na pocz. XX w. zamek był siedzibą Rejencji Szczecińskiej i innych urzędów publicznych.

Podczas bombardowań alianckich Stare Miasto z zamkiem zostało dotkliwie zniszczone. Po zakończeniu działań wojennych zabezpieczono mury zamku przed zawaleniem i dewastacją. W 1958 r. podjęto odbudowę Skrzydła Północnego z dawną kaplicą św. Ottona, przeznaczając ją na reprezentacyjną salę koncertową. W 1982 r. zakończono odbudowę zamku oddaniem do użytku Dziedzińca Menniczego.

Teraz możemy rozejrzeć się po Dużym Dziedzińcu (około 2200 m kw. powierzchni)

W Skrzydle Południowym, zwanym Skrzydłem Bogusława X, mieszczą się Opera i Operetka, Sala Ślubów Urzędu Stanu Cywilnego i Galeria Południowa. Kubatura skrzydła wynosi 34 175 m sześciennych. Liczy 52 m długości i 16 m szerokości. Przylega do niego wspomniana wcześniej Wieża Więzienna.

Od strony dziedzińca widoczna jest Wieża Zegarowa. Na wieży znajduje się szesnastowieczny zegar z mechanizmem wykonanym w 1693 r. przez mistrza Kacpra Ritardy z Drawska. W górnej części widoczne są dwa lwy z okresu szwedzkiego panowania w Szczecinie. Między nimi, obracająca się zgodnie z fazami księżyca, kula w połowie granatowa, w połowie złota, data remontu zegara i popiersie błazna wybijającego prawą ręką kwadranse, a lewą godziny. Podczas wybijania kwadransów i godzin błazen kłapał zębami.

Wewnątrz środkowej tarczy godzinowej jest maszkaron ze wskazówką umieszczoną na czubku nosa. Podczas ruchu wskazówki oczy przesuwają się za jej grotem. W ustach maszkaronu tabliczka ze zmieniającą się liczbą aktualnego dnia kalendarzowego. Dolna część posiada tarczę kwadransową, dwa gryfy pomorskie i datę jednego z remontów zegara. Całkowicie zniszczony w czasie wojny zegar został odrestaurowany przez polskich rzemieślników.

W dolnej partii Wieży Zegarowej w 1946 r. wmurowano tablicę ze znakiem Rodła o treści:

Ks. dr. Bolesławowi Domańskiemu, Prezesowi Związku Polaków w Niemczech, przywódcy i bojownikowi o sprawę polską - autochtoni w pierwszą rocznicę powrotu do Macierzy - Szczecin we wrześniu 1946 r.

Podczas zwiedzania, po wykupieniu biletu wstępu w holu Skrzydła Północnego, można obejrzeć Galerię Południową.

W piwnicy Skrzydła Wschodniego Barnima XI znajdują się sarkofagi książęce, udostępnione do zwiedzania.

W pomieszczeniu po prawej stronie w gablotach i na planszach przedstawione są dzieje zamku. Tutaj znajduje się także gipsowa makieta skrzydeł zamku.

W pierwszym pomieszczeniu można obejrzeć 6 sarkofagów książęcych:

• księcia Bogusława XIII (ur. 1544 r., zm. 1606 r.) syna Filipa I i Marii, córki elektora saskiego;
• księcia Filipa II (ur.1573 r., zm. 1618 r.) syna Bogusława XIII i Klary, córki księcia Anhaltu;
• księżniczki Anny Marii (ur. 1567 r., zm. 1618 r.) córki elektora brandenburskiego i wdowy po księciu Barnimie XII;
• księcia Franciszka I (ur. 1577 r., zm. 1620 r.) syna Bogusława XIII i Klary, córki księcia Anhaltu;
• księcia Ulryka I (ur. 1589 r., zm. 1622 r.) syna Bogusława XIII i Klary, córki księcia Anhaltu;
• księcia Bogusława XIV (ur. 1580 r., zm. 1637 r.) syna Bogusława XIII i Klary, córki księcia Anhaltu.

Na wewnętrznej ścianie Skrzydła Wschodniego znajduje się relief erekcyjny z 1538 r. z kartuszem złożonym z dziewięciu herbów ziem pomorskich będących pod władzą księcia Barnima XI. Kartusz podtrzymywany jest przez tzw. dzikich mężów. Nad kartuszem hełm z pawich piór. Nad nimi inskrypcja z łacińskim napisem, który można przetłumaczyć:

Barnim z Łaski Bożej X, syn Bogusława X, książę Szczecina, Pomorza, Słowian, władca Rugii, szlachetny książę Guskowian, 1538.

Nad reliefem zegar z fragmentem sentencji Hipokratesa:

"VITA BREVIS... (ars longa, tempus praeceps, experimentum pericu-losum, iudicium difficile)", co znaczy: "Życie krótkie... (sztuka długotrwała, sposobność przemijająca, doświadczenie niebezpieczne, sąd trudny)".

Po zwiedzeniu sarkofagów możemy wejść do wnętrza Skrzydła Wschodniego. Po lewej stronie wejście do kawiarni "Zamkowa" i szatnia z WC. Po prawej stronie wejście do holu i szatni Opery i Operetki. Przed nim kiosk z pamiątkami sztuki ludowej i klatka schodowa prowadząca do pomieszczeń Dyrekcji Zamku, kina "Zamek" i pracowni artystycznych. Po przeciwnej stronie wyjście na wschodni taras widokowy.

Z dziedzińca udajemy się do wejścia Skrzydła Północnego Barnima III. Jego kubatura wynosi 29 700 m sześc. (104 m dł. i 14-16 m szer.). Wchodzimy do holu. Po prawej stronie znajdują się kiosk z pamiątkami, szatnia i kasa sprzedająca bilety na imprezy zamkowe. Po lewej stronie są dwa wejścia do sali koncertowej, dawniej kaplicy św. Ottona. Przed wejściem napis "Sala Bogusława I". Na ścianie tablica:

Dla upamiętnienia Tysiąclecia Państwa Polskiego i naszego powrotu na staropolskie ziemie nad Odrą i Bałtykiem rozpoczęto w 1958 r. odbudowę zniszczonego w II wojnie światowej Zamku Szczecińskiego, przeznaczając go na ośrodek kultury i nauki Pomorza Zachodniego.

W piwnicach mieszczą się toalety i teatr "Krypta". Na I piętrze znajdują się sale wystawowe i biurowe: Elżbietańska, Przybysławy, Barnima I, Mirosławy, Anny Jagiellonki i Świętoborzyców. Na II piętrze sale: Eryka Pomorskiego, Stanisława Leszczyńskiego i Świętosławy. W salach tych organizowane są wystawy oraz inne imprezy kulturalne. Z holu możemy wyjść na zewnątrz skrzydła.

Powracamy na Duży Dziedziniec i przechodzimy w prawo do tablicy poświęconej Barnimowi III. Tablica przedstawia rycerza w pełnej zbroi, opartego na kartuszu herbowym z dziewięcioma herbami ziem pomorskich. Niewyraźny napis w języku niemieckim sławi czyny Barnima III i fundatora Barnima XI. Wykonana została w 1538 r. z inicjatywy Barnima XI. Początkowo umieszczona była w siedzibie książęcej przebudowanej z klasztoru Kartuzów na Grabowie. Po zniszczeniu jej podczas wojny trzydziestoletniej i rozebraniu w drugiej połowie XVII w. tablicę przeniesiono do kościoła cysterek, stojącego za Bramą Panieńską. Po zburzeniu kościoła w 1904 r. przy budowie portu pasażerskiego nad Odrą, tablicę przeniesiono do kościoła św. Jakuba, skąd po ostatniej wojnie trafiła pod krużganek na ścianę Skrzydła Północnego. W nadprożu jednego z okien drugiego piętra tego skrzydła widoczna jest data renesansowej przebudowy, tj. "1577". Na elewacji krużganka motywy przypominające m.in. znaki Zodiaku. W środkowej części Skrzydła Północnego stał Kamienny Dom, zwany także Starym Domem.

W północno-zachodnim narożniku Dużego Dziedzińca widoczny jest betonowy pas zaznaczający fundamenty czternastowiecznej kaplicy św. Ottona. Fundamenty kaplicy przebiegają pod Skrzydłem Zachodnim i Dziedzińcem Menniczym. Widoczne jest także - ułożone z cegieł i granitu - odwzorowanie przebiegu murów dwóch skrzydeł w poprzek dziedzińca, przypuszczalnie z okresu panowania księcia Barnima III.

Dochodzimy do przejścia w środkowej części Skrzydła Zachodniego księcia Jana Fryderyka. Skrzydło ma kubaturę 21 000 m sześc. Długość jego wynosi 71 m, a szerokość 13 m. Obecnie mieści się w nim Zachodniopomorski Urząd Marszałkowski, kawiarnia "Na Kuncu Korytarza" oraz część pomieszczeń Opery i Operetki. W górnej partii elewacji umieszczono zegar mozaikowy z sentencją rzymskiego liryka Horacjusza:

"CARPE DIEM..." (...quam minimum credula postero), co znaczy: "UŻYWAJ DNIA..." (jak najmniej ufając przyszłości).

Przejściem w skrzydle dochodzimy do Dziedzińca Menniczego (Muzealnego), zwanego niekiedy Żurawim. Liczy on ok. 1000 m kw. powierzchni. Także na nim widoczny jest betonowy pas zaznaczający obrys fundamentów dawnej kaplicy św. Ottona. Dziedziniec ten powstał po zbudowaniu Skrzydła Muzealnego (Menniczego) w latach 1616-1619. W skrzydle tym pierwotnie mieściły się na parterze kolekcja zbroi, na I piętrze książęcy księgozbiór, a na II piętrze galeria sztuki. Po powojennej odbudowie miały tu siedzibę instytucje zajmujące się rewaloryzacją zabytków, a obecnie Zachodniopomorski Urząd Marszałkowski. Na parterze znajduje się Centrum Informacji Kulturalnej i Turystycznej.

Na ścianie skrzydła tablica erekcyjna z piaskowca z popiersiem księcia Filipa II i Franciszka I. Poniżej napis:

W roku 1619 Najjaśniejsi Panowie Filip II i Franciszek I książęta Szczecina i Pomorza, Kaszubów i Słowian, Władcy Rugii, Panowie Ziemi Lęborskiej i Bytowskiej wznieśli ten obiekt z własnej szkatuły przeznaczając go na siedlisko sztuki i nauki.

Po bokach herby ziem pomorskich i dwaj "dzicy mężowie" z maczugami, pilnujący reliefu. Na ścianie Wieży Dzwonów, we wnęce, kopia figury misjonarza Pomorza św. Ottona z Bambergu. Oryginał znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie. Wieża połączona jest krużgankiem ze Skrzydłem Muzealnym.

Po wykupieniu biletu można wejść po 204 stopniach na ganek widokowy wieży i z wysokości 35 m podziwiać miasto i okolice. Wieża z iglicą liczy 55 m wysokości. Na wieży znajduje się Dzwon Maryjny z 1500 r. z postacią św. Krzysztofa. Z wieży tej, codziennie w południe, rozbrzmiewa hejnał szczeciński.

Po zejściu z wieży przez Duży Dziedziniec wracamy do bramy głównej, od strony ul. Kuśnierskiej, by podjąć wędrówkę oznakowanym szlakiem. Po wyjściu skręcamy w prawo, w ul. Kuśnierską. Jej historyczna nazwa wywodziła się początkowo od łataczy staroci, późniejsza i dzisiejsza od kuśnierzy. Przy ulicy tej stała kuźnia książęca. Po lewej stronie mijamy kamieniczkę renesansową z XVII w. i barokową z XVIII w. Skręcamy w prawo w ul. Rycerską. Pierwotna nazwa tej ulicy wywodziła się przypuszczalnie od zamieszkałej tutaj w końcu XV w. rodziny Ridder.